تاثیر نوع روابط دولت و جامعه بر کارایی الگوهای توسعه

درباره مناسبات دولت با جامعه در روند تحولات اجتماعی و اقتصادی الگوی واحد و ایده آلی وجود ندارد؛ ماهیت تاریخی دولت و قوام و پختگی طبقات و نیروهای اجتماعی و نیز پیوند آن با عوامل بیرونی، مدل های متفاوتی از رابطه دولت و جامعه را پدید آورده است که یا حسب تجارب حاصله، الگویی از توسعه را خلق و ارائه کرده است و یا بر کارایی و نتایج به کارگیری الگوهای توسعه تاثیر تعیین کننده داشته است. همین امر باعث شده است که کاربست یک الگو در یک جامعه خاص، قرین توفیق باشد و در جامعه ای دیگر به شکست منجر شود. به همین دلیل، پیشنهاد و تدوین راهبردها و سیاست های توسعه صنعتی و بازرگانی برای جامعه ایران، باید متناظر با نوع مناسبات دولت و جامعه و ساحت تئوریک آن باشد.  این مناسبات را می توان ذیل پنج رویکرد اصلی دسته بندی کرد:

1-    توسعه، نتیجه تقدم  امر سیاسی بر اقتصاد

    رویکرد نخست، در تحلیل رابطه دولت و جامعه، امر اجتماعی را تابعی از امر سیاسی می داند. تعدادی از نظریه های سنتی دولت محور، نخبه گرایان و صاحب نظرانی همچون ماکس وبر، الکسی دوتوکویل و ساموئل هانتینگتون نوعا معتقد به نقش دولت و سیاست در شکل دهی به تحولات اجتماعی و اقتصادی بودند. به عقیده توکویل، انقلاب صنعتی نتیجه انقلاب اجتماعی و دموکراتیکی بود که از قرن هجدهم در اروپا آغاز شده بود. ماکس وبر تاثیر استقلال سیاست در غالب بوروکراسی مدرن را در رشد اقتصادی همپایه تمرکز وسایل تولید ( مورد نظر مارکس) می دانست (باتامور،1372 : 13-12). از نظر هانتینگتون در جوامع پیچیده امروزی، سامان سیاسی نقش مهمتری را در ایجاد سامان اجتماعی بر عهده گرفته است (هانتینگتون،1370 :28). حتی او معتقد است که دولت متمرکز و نظام سیاسی بوروکراتیک برای موفقیت در مسیر نوسازی باید به تخریب موقعیت نیروهای اجتماعی توسعه ستیز مبادرت ورزد. (مقاله لفتویچ: 1995در موثقی، 1392: 157). بنابراین، در الگوی توسعه متاثر از این نظریه ها، دولت عامل بسیج جامعه در امر توسعه به حساب می آیند. نظریه های نوسازی و مدرنیزاسیون از چنین رویکردی استخراج شده است. 

2-    توسعه، نتیجه تحرک  اجتماعی و طبقاتی

   رویکرد دوم، عمدتا شامل نظریه های مارکسیستی است که به تقدم جامعه بر سیاست باور دارند و ساختارهای طبقاتی را متغیر تبیینی می‌دانند. به عقیده آنها دولت و امر سیاسی متاثر از دگرگونی های اجتماعی و نقش آفرینی طبقات و نیروهای اجتماعی است. مارکس و مارکسیست های سنتی، دولت در جوامع سرمایه داری را ابزار سلطه طبقات مسلط اقتصادی می­دانستند. این دیدگاه درباره نوع رابطه دولت و جامعه از سوی مارکسیست های بعدی با تعدیلهایی مواجه شد و اغلب دولت را مستقل تر از طبقات و به نوعی در ارتباط با طبقات بالا توصیف کردند. به عنوان مثال نیکوس پولانزاس معتقد به «استقلال نسبی» دولت از طبقات بود (پولانزاس، 1391 :43-30). باب جسوپ وتدا اسکاچپول این رابطه را مبتنی بر« استقلال بالقوه» دانستند و گرامشی دولت از طبقات و نیروهای اجتماعی را برخوردار از «استقلال عمده» نامیده است (مارش،1388: 385).

از نگاه آنان، دولت به سه شیوه پیوند شخصی، پیوند سیاسی و پیوند ساختاری با طبقات در ارتباط است. درپیوند شخصی دولت از میان طبقات حاکمه بر می خیزد و منافع آنها را پی گیری می کند. پیوند سیاسی به این معنی که طبقه حاکمه در بین نیروهای اجتماعی پر قدرت ترین است و در پیوند ساختاری ماهیت طبقاتی دولت بر حسب محدودیت های ساختاری نظام اجتماعی  و ضرورت های تولیدی نظام سرمایه داری  مثل فرایند انباشت سرمایه، ساخته می شود ( بشیریه، 1382 : 299 و 307).. در هر صورت از نظر مارکسیست های ساختارگرا، دولت ابزار طبقه سرمایه دار نیست بلکه سازمان سیاسی است که در درون آن طبقات فرادست و فرودست همراه با نیروهای اجتماعی در رقابت و کشمکش به سر می برند. نظریه های راه رشد غیر سرمایه داری، ساختارگرایی مارکسیستی و الگوی توسعه وابسته از چنین رویکردی به مناسبات دولت و جامعه، نشات گرفته است.

3-    توسعه، نتیجه نقش آفرینی اقلیت قدرتمند

   رویکرد سوم متعلق به لیبرال‌های تکثرگراست. از منظر پلورالیست هایی مثل هارولد لاسکی و رابرت دال اگر چه دولت وابستگی طبقاتی خاصی ندارد، اما وظیفه اصلی آن تنظیم و هماهنگی علایق و منافع گروههای مختلفی است که در درون جامعه برسر امتیازاتی در رقابت هستند (وینسنت،1371: 311). لاسکی دولت نیرومند و متمرکز را برای دموکراسی خطرناک می دانست و خواهان تقویت دموکراسی کثرت گرایانه از طریق قدرت یافتن گروههای غیر دولتی اعم از انجمن ها، اتحادیه ها و کلیسا بود. دال نیز در نظریه پولیارشی خود معتقد به تقسیم قدرت دولت میان چند اقلیت بود. نظریه های راه رشد سرمایه داری و الگوی تعدیل اقتصادی متاثر از چنین رویکردی هستند. این مدل مختص کشورهایی است که از طبقات اجتماعی و نهادهای قدرتمندی برخوردارند و مناسب کشورهای کشورهای آسیایی و آفریقایی نیست.

4-توسعه، نتیجه همکاری دولت، کارفرمایان و کارگران

   رویکرد چهارم، مربوط به کورپوراتیست‌هاست که با انکار تکثر قدرت در جامعه و بویژه جامعه سرمایه داری، قائل به تاثیر گذاری نیروهای اجتماعی و طبقات مشخصی بر قدرت دولتی اند، هرچند بر خلاف مارکسیست ها این نیروهای تاثیر گذار را محدود به بورژوازی و طبقات بالای اقتصادی نمی دانند و معتقدند که جدای از فرایند انباشت، نمایندگان کارگران و کارفرمایان نیز می توانند از طریق مذاکره بر سیاست های دولت تاثیر گذار باشند (بشیریه، 1374 : 75). این الگو در واکنش به الگوی پلورالیسم و در حاشیه آن عرضه شده است.

 نظریه کورپوراتیسم درباره رابطه دولت مدرن و جامعه مبتنی بر این اصل است که هماهنگی و وحدت طبقاتی لازمه تداوم جامعه است و این هماهنگی وقتی به دست می آید که طبقات اجتماعی به ویژه سازمان های طبقاتی سرمایه و کار از حقوق و وظایف خود نسبت به یکدیگر آگاه باشند. بر طبق الگوی کورپوراتیسم و به‌طور خاص آنچه نوکورپوراتیسم نامیده می‌شود ساخت سیاسی دولت رفاهی مدرن در جامعه سرمایه داری و طبقاتی مبتنی بر تعدیل و تعادل علایق طبقات و نیروهای مختلف اجتماعی است. لازم به ذکر است که این ساخت بر طبق نظر کورپوراتیست های معاصر، خاص دولت های مدرن دموکراتیک و رفاهی در جوامع سرمایه داری پیشرفته است و تناسبی با کشورهای صنعتی نوظهور ندارد به عبارتی کورپوراتیسم به عنوان توضیحی درباره الگوی روابط مستقر و موجود میان دولت و جامعه در «سرمایه داری پیشرفته» عرضه شده است. فیلیپ اشمیتر از مهمترین شارحان نظریه نوکورپوراتیستی است.

5-توسعه،  نتیجه  سلطه آمرانه دولت بر جامعه

   رویکرد پنجم، متوجه  مناسبات دولت و جامعه در کشورهای توسعه نیافته است که با جوامع پیشرفته از حیث ماهیت دولت و نیروهای اجتماعی تفاوت های اساسی دارد. دولت در اغلب جوامع فقیر و یا در حال توسعه آسیایی و آفریقایی فاقد بورژوازی قدرتمند، از طریق سرمایه گذاری های کلان و یا توزیع منابع و درآمدها بر شکل دهی به طبقات تاثیر می گذارد و با نیروهای اجتماعی رابطه سلطه آمیز دارد. دراغلب کشورهای جهان سوم رابطه دولت و نیروهای اجتماعی در روند تغییرات اقتصادی و صنعتی آغشته به مسائل تاریخی، فرهنگی، منطقه ای، قومی و ناسیونالیستی است. به گفته پل کاماک دولت در آسیای شرقی و جنوب شرقی به دلیل نبود تجربه دموکراتیک و ضعف سرمایه داران و زمینداران به مثابه نیرویی مستقل و فوق گروهها و طبقات اجتماعی ظهور کرده است و از طریق سیاست حامی پروری و امتیازدهی در چهارچوب منطق سرمایه داری توسعه صنعتی را پیش برده است. نفوذ شرکت های چندملیتی در امریکای لاتین و ظهور بحران های سیاسی، زمینه شکل گیری دولت های نظامی را فراهم ساخته که رشد اقتصادی را ( به جای همکار با طبقه سرمایه دار) در ائتلاف با طبقه کارگر و تضعیف سایر طبقات پی گرفته است.

 در آفریقا، رشد سرمایه داری باعث کاهش منازعات قومی و زبانی و احیای یک طبقه متوسط دولت ساخته و اتصال آن به نخبگان سیاسی حاکم شده است. در خاورمیانه ضعف دولت و تکامل نیروهای طبقاتی و نحوه تعامل آنها با قومیت گرایی، جماعت گرایی و جدایی طلبی، طیف متنوعی از روابط دولت و جامعه را پدید آورده است. تغییرات اجتماعی در مصر و ایران متاثر از مرکز و درسوریه و عراق متاثر ازمنازعات قومی وجدایی طلبی و در لبنان ناشی از مصالحه قومیتی و اتحادمنافع نخبگان تجار و زمیندار است. در مجموع، دولت در آفریقا و خاور میانه در غیاب بورژوازی ملی، از طریق ایجاد طبقات صنعتی وابسته به خود در صدد رشد و توسعه صنعتی بوده است (رک: کاماک: 1993 در موثقی، 1392: 114-84). شکل مترقی و کارآمد این رویکرد در قالب الگوی دولت توسعه خواه و نمونه عقب مانده آن در کسوت دولت های غارتگر مورد نظر پیتر اوانز متجلی شده است.

در ایران، حداقل طی 70 سال گذشته، انواع استراتژی ها اعم از تولیدی و توزیعی و جایگزینی واردات و توسعه صادرات در قالب انواع الگوی های توسعه اعم الگوی هسته سرمایه داری ( دهه 40-1330)، الگوی تامین نیازهای اساسی ( دهه 1360 و دهه 1380 )، الگوی تعدیل ساختاری ( دهه 1370) و … اجرا شده که عنایت چندانی به روابط نسبتا ثابت و مشابه میان دولت و جامعه نشده است و در نتیجه، به اهداف توسعه مطلوب هم دست نیافته است.

منابع:

 باتامور، تام (1372) جامعه شناسی سیاسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران، سازمان انتشارات ‏کیهان

 هانتنگتون، ساموئل (1370) سامان سیاسی در جوامع دستخوش تغییر، ترجمه محسن ثلاثی، نشر علم

لفتویچ، آدریان  (1387) تحولات جدید در علوم سیاسی، ترجمه ‏سیداحمد موثقی، تهران، نشر میزان

موثقی، احمد (1392) اقتصاد سیاسی توسعه و توسعه نیافتگی، تهران، انتشارات دانشگاه ‏تهران

پولانزاس پولانزاس، نیکوس (1391) طبقه در سرمایه‌داری معاصر، ترجمه حسن فشارکی، تهران، نشر رخداد

مارش، دیوید و جری استوکر (1388) روش و نظریه در علوم سیاسی، ترجمه امیرمحمد حاجی‌یوسفی، انتشارات ‏پژوهشکده مطالعات راهبردی ‏

وینسنت، اندرو (1371) نظریه های دولت، ترجمه حسین بشیریه، تهران، نشرنی‏

 بشیریه، حسین (1374) جامعه شناسی سیاسی: نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی،تهران، نشر نی

بشیریه، حسین (1386) آموزش دانش سیاسی، تهران، انتشارات نگاه معاصر

منتشر شده در روزنامه اقتصادملی