تفسیر فرهنگی از اقتصاد سیاسی در انقلاب 57 ( خوانش کتاب مقاومت شکننده)

به مناسبت ایام بزرگداشت پیروزی انقلاب اسلامی، خوانش کتاب این هفته در موسسه مطالعات و پژوهش های بازرگانی به بررسی ساختار پژوهشی و یافته های کتاب « مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال‌های پس از انقلاب اسلامی » نوشته جان فوران استاد، جامعه شناسی دانشگاه کالیفرنیای آمریکا اختصاص یافت که از پژوهشگران شناخته شده انقلاب های جهان و بویژه تحولات اجتماعی ایران است.

قاسم خرمی که مسئولیت ارائه این کتاب را بر عهده داشت، گفت کتاب  مقاومت شکننده یکی از آثار روشمند، ارزشمند و قابل اعتنا در باره تحولات چند قرن اخیر ایران است و حجم گسترده ای از اطلاعات را در خود جای داده است.

او در این جلسه به مباحث مرتبط با  انقلاب اسلامی در سال 57  از دریچه جامعه شناسی تاریخی پرداخت.  چکیده ای از مباحث مطروحه در نشست، به شکل زیر ارائه می شود.  

 1- مشخصات کتاب

 مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال‌های پس از انقلاب اسلامی، نوشته جان فوران، ترجمه احمد تدین، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا  ،1392

 2-موضوع کتاب

بررسی ریشه تاریخی جنبش های اجتماعی که به شکل اعتراض، قیام ، کودتا، شورش و انقلاب در جامعه معاصر ایران بروز یافته است.

 3-پرسش‌های کتاب

ـ روابط ایران با غرب به چه میزان دولت، جامعه و اقتصاد را در راستای مشخصی از وابستگی به اقتصاد جهانی سوق داده است؟

ـ چرا جنبش‌های اجتماعی در ایران به رغم اتحاد اولیه در نهایت دچار تفرقه و سرخوردگی می‌شوند؟

 4-روش شناسی کتاب

استفاده از روش  تفسیری با رویکرد جامعه شناسی تاریخی و قائل به دیالکتیک ساختار و کارگزار از طریق فرهنگ سیاسی در ایجاد تحولات و دگرگونی های اجتماعی در ایران

تحولات اجتماعی در ایران حاصل مجموعه پیچیده از روابط میان بازیگران و ساختار داخلی و خارجی و دیالکتیک اقتصاد سیاسی و فرهنگ و بازی متقابل منطق داخلی و خارجی بوده است

 در کشوری مثل ایران، فرهنگ بویژه فرهنگ تشیع دریچه ای برای تفسیر اوضاع اقتصاد سیاسی است. اهمیت روش شناسی این کتاب در این است که موضو فرهنگ را وارد تحلیل های مارکسیستی می کند. فوران می گوید راهپیمایی محرم 1357 تمام اقشار و طبقات معترض را یکپارچه کرد و حکومت پهلوی را در سراشیبی سقوط قرار داد. البته انقلاب ایران، انقلاب صرفا مذهبی نبود. بلکه مفاهیم مذهبی حلقه اتصال ساختار به کارگزار بود

 5-الگوی نظری کتاب

از الگوی توسعه وابسته و نظریه نظام جهانی ایمانوئل والرشتاین استفاده کرده است که معتقد است نظام جهانی شامل سه دسته کشورهای مرکز، پیرامون و حاشیه می شود. کشورهای پیرامون مواد اولیه و بازارهای مصرف کشورهای مرکز یا نظام های سرمایه داری را تامین می کند.

 تعدادی از کشورهای توسعه نیافته جهان سومی هم ممکن است حول محور نظام جهانی سرمایه داری، رشد کنند و حتی تبدیل به کشورهای نیمه صنعتی شوند، اما این رشد باثبات و مستمر نخواهد بود. چرا که ادغام تدریجی این کشورها در اقتصاد جهانی، باعث نابودی صنایع بومی و شروع التهاب و اعتراض در میان نیروهای اجتماعی و در نتیجه،  کاهش مشروعیت حکومت و وقوع بحران و انقلاب در این کشورها خواهد شد.

 6-مفروضات کتاب

 اقتصاد همه کشورها وابسته به اقتصاد جهانی خواهد بود. هیچ کشوری از پیرامون به مرکز راه پیدا نمی کند اما  برخی کشورهای مرکز ممکن است به حاشیه سقوط کنند. مثلا ایران از اواخر دوره صفویه از مرکز به پیرامون سقوط کرد

 7-فرضیه های کتاب

 1-ریشه همه انقلاب ها و جنبش های اجتماعی ایران از از صفویه تا انقلاب اسلامی در توسعه وابسته و مقاومت در برابر اقتصاد جهانی و استبداد داخلی بوده  است.

 2- نظام سرمایه داری به دلیل حفظ و تحکیم رابطه ه‍ژمونیک«مرکز- پیرامون»، از رژیم های سرکوبگرِ جهان سوم حمایت می کند. بنابراین، اکثریتی که از توسعه وابسته متضرر شده اند دست به اعتراض و شورش می زنند. سیاست سرکوب هم سبب نوعی مقاومت و همبستگی اجتماعی میان گروهها با فرهنگ ها و خرده فرهنگ های متفاوت می شود، این ائتلاف هم ساختار اجتماعی جدیدی ایجاد می کند که منشا تحولات و دگرگونی های تازه می شود.

8-یافته های کتاب

1- توسعه وابسته باعث شده است که اقتصاد ایران در آن بخش های رشد کند که تامین کننده نیاز بازارهای سرمایه داری بوده است. بنابراین، همیشه اقلیت متصل به حکومت در رفاه و اکثریتی در رنج و حرمان و نارضایتی بوده اند.

2- توسعه وابسته سبب پیدایی جنبش‌های اجتماعی دگرگون‌طلب و اتحادهای مردم‌گرایانه شده است که در آن از همه افکار و اقشار و طبقات حضور داشته اند. یعنی مثل انقلاب در کشورهای سرمایه داری و کمونیستی نیست که فقط یک طبقه بورژوا یا پرولتاریا انقلاب نمی کند. بلکه همه طبقات درگیر هستند .

3- جنبش‌های اجتماعی ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی چند طبقه‌ای، شهری و تمام خلقی و دربرگیرنده اهداف عام و کلی بوده است بنابراین بعد از پیروزی به خاطر عدم تحقق اهداف عام، دچار پراکندگی و شکست شده است. یعنی بعد از پیروزی انقلاب هرگروهی به دنبال تحقق اهداف و آرمان خودش می رود و کشمکش های بی پایان شروع می شود.

4-تمام اعضای ائتلافی که انقلاب را رقم می زنند، چون از فرهنگ و نگرش های متفاوتی برخوردارند، بعد از پیروزی جنبش، به اهداف خود نمی‌رسند و همین امر، سبب بروز اختلاف، سرخوردگی و نارضایتی  و زمینه‌ای برای نفوذ مجدد قدرت‌های خارجی و تحکیم سلطه پیشین نظام جهانی (سرمایه داری) می شود.

 نظام جهانی همچنین در مقاطعی فرصت‌هایی را در اختیار جنبش‌های اجتماعی قرار داده وبه پیروزی آنان کمک کرده است. به عنوان مثال نوع رابطه دولت آمریکا با شاه و سیاست فضای باز سیاسی کارتر در آستانه انقلاب اسلامی به نوعی تأیید کننده نقش نظام جهانی در تحولات داخلی ایران است.  اما  هرجا  قدرت‌های خارجی منافع خود را درخطر ‌دیده اند اقدام به مداخله در جنبش‌ها و انحراف آنان کرده‌اند

9- نتیجه گیری

ایرانی ها در ساقط کردن حکومت ها با هم متحدند اما در ایجاد نظام جدید دچار تفرقه می شوند

منبع: روزنامه اقتصاد ملی