چرا تربت جام و تایباد «حاجی فیروز» ندارد؟

تقریبا از نیمه های اسفند هر سال، در خیابان های تهران و دیگر شهرهای بزرگ، افراد سرخ پوشی را می بینید که با صورت های سیاه شده، می رقصند و نوید فرارسیدن نوروز را می دهند و البته طلب عیدی هم می کنند.

در باره خاستگاه و منشا پیدایی «حاجی نوروز» در فرهنگ و رسوم ایرانیان، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد، برخی ریشه آنرا در اساطیر ایرانی می دانند و برخی هم آنرا پدیده ای مربوط به نظام برده داری تلقی می کنند. اما در هر صورت، یک رسم قدیمی است که از دیرباز تا کنون در میان مردم شایع بوده است.

مفهوم سیاه بازی در عروسی های محلی

در شهرهای تربت جام و تایباد و نیز شهرهای جدید تر باخرز و صالح آباد، ما هیچ وقت با پدیده « حاجی فیرروز» مواجه نبوده ایم. البته نمایش «سیاه بازی» ( که برگرفته از همان تاتر روحوضی ایرانیان است) در این مناطق وجود داشته و عموما در مراسم عروسی اجرا می شده است، هر چند به مانند سایر مناطق ایران، نام آن لزوما «مبارک» نبود.

به این ترتیب که در عروسی های قدیم،  بعد از پایان ساز و دهل، نمایشی اجرا می شد که «ارباب» و « نوکر» نقش های اصلی و ثابت آن را بازی می کردند. نوکر که صورت خود را با دوده دیگدان یا لوله بخاری سیاه می کرد، از طریق بیان جملات و یا انجام حرکات طنز آمیز، تماشا چیان را می خنداند.

 بن مایه اصلی گفتار و رفتار نوکر یا سیاه( طبقه فرودست) ، نقد سبک زندگی ارباب ( طبقه حاکمه و فرادست) و از آن طریق نقد مناسبات نا عادلانه اجتماعی بود. نوکر و یا رعیت، حرفها و اعتراضاتی که نمی توانست، آشکارا بیان کند، در قالب طنز و نمایش شبانه بیان می کرد. شاید هم این دریچه ای خودساخته برای شنیدن حرفهای زیر دستان بود.

علت غیبت حاجی فیروز در جام و تایباد

اما نمایش« سیاه بازی» با پدیده «حاجی فیروز» متفاوت است. غیبت حاجی فیروز در فرهنگ و رسوم مردم منطقه ما، نیازمند پژوهش و بررسی است اما اجمالا شاید بشود به عوامل زیر اشاره کرد:

1- دوری از دریای جنوب

حاجی فیروز، با صورت سیاه، ممکن است به نوعی یاد آوری رسم «برده داری» باشد. برده داری البته بیشتر در میان رومیان، اعراب و اروپائیان مرسوم بود اما به تدریج در میان سایر ملل هم گسترش یافت و عمده تجارت برده از طریق دریاها، انجام می شد.

در ایران به دلیل وجود دهقانان خرده مالک و نیز الگوی سهم بری که رعایا از عایدات کشت املاک اربابی، سهم می بردند، خیلی نیازی به حضور برده ها برای کار بر روی اراضی کشاورزی احساس نمی شد و به جای آن بیشتر از غلامان و از نژادهای مختلف استفاده می شد.  تعداد غلامان شمشیر زن در ایران، به اندازه ای افزایش یافت که منشا پیدایی سلسله هایی همچون غزنویان شدند.

اما بعضا، برده هایی نیز  از هندوستان و  آفریقا، از طریق دریاهای جنوب ، وارد کشور می شدند و در منزل برخی اشراف و اربابان خدمت می کردند و گاه در برخی مجالس برای ایجاد طرب وادار به رقصیدن می شدند. در مناطق  جام و تایباد، به دلیل دوری از دریا، هیچ  وقت حضور و ورود بردگان سیاه پوست، رونق نداشته است. به همین دلیل، زمینه و دلیلی برای باز نمایی و یا نمایش رسم برده داری در قالب شخصیت حاجی فیروز هم مهیا نبوده است.

2- لزوم حفظ اعتبار فامیلی

در گذشته نه چندان دور، نقش حاجی فیروز را معمولا «کولیان»  هندی تبار بازی می کردند که بعضا بصورت مهاجر وارد ایران شده بودند. این ها دارای مشاغل، سکونت گاهها و حتی طبقه اجتماعی خاصی نبودند و بازی در نقش حاجی فیروز و یا دیگر نمایش های خیابانی، اغلب جنبه تکدی گری و درآمد زایی داشت.

در درون شهرهای تربت جام و تایباد اما هیچ وقت فرصت شغلی برای جذب مهاجرانی از این دست، وجود نداشته و کولیان معمولا در حاشیه روستاها و بصورت موفقت سکونت می کردند و برخی مشاغل فصلی، مثل آهنگری ( ساخت یا تعمیر ابزارآلات کشاورزی) و یا نعلبندی را انجام می دانند، بنابراین ما خیلی شاهد تردد و یا حضور آنها در خیابانهای این دوشهر نبوده ایم.

از آن گذشته، به دلیل هویت عمدتا روستایی مردم شهرهای کوچک تربت جام و تایباد که هریک متعلق به یک طایفه یا فامیل خاص بودند، ظاهر شدن افراد بومی در نقش حاجی فیروز آنهم در معرض دید عموم و طلب عیدی و پول از دیگران، خیلی ممکن نبوده و در حقیقت کاری پَست تلقی می شده است. همچنین رقص و آواز و تنبک نوازی در ملاء عام نیز از سوی بسیاری از خانواده های اصیل و سنتی، اعمال سبک سرانانه و یا به قوق خودشان «مطرب بازی» به حساب می آمد و استقبالی از آن صورت نمی گرفت.

در قدیم، ارتباطات فامیلی به نحوی بود که اجازه نمی دادند یکی از اعضای فامیلی به خاطر فقر، درگیر تکدی گری شود و از سویی، افراد نیازمند نیز، از بیم به خطر افتادن اعتبار فامیلی، حاضر به چنین کاری نمی شدند. الان متاسفانه آن حمایت های فامیلی از بین رفته است و خوشبختانه عزت و مناعت طبع در میان خانواده های فقیر منطقه باقی مانده است.

یک توصیه خلاقی

 به همین دلیل نوعی فقرپنهان در میان برخی از مردم وجود دارد که حتی از دید نهادهای حمایتی مثل کمیته امداد و بهزیستی نیز پنهان مانده است. درهمین جا و از همین فرصت، استفاده می کنم تا توصیه کنم که در این روزهای سخت، مراقب افراد نیازمند درون فامیل باشید تا آبرو و منزلت اجتماعی آنها به خطر نیفتد.

  در مجموع به دلایلی که عنوان شد و دلایل دیگری که باید به آن پرداخته شود، فرهنگ حاجی فیروز در میان مردم تربت جام، تایباد و نیز باخرز و صالح آباد، رایج نشد. جنبه های اسطوره ای آن که مدعی می شود از داستان خون سیاوش اخذ شده نیز، به دلایل دیگری در مناطق ما فرصت ظهور و بروز نداشت.