چند دیدگاه در باره وجه تسمیه تایباد

نویسنده : عبدالرئوف نصیری جوزقانی و علیرضا کریمی

تایباد که امروزه به عنوان شهرستانی مستقل در خراسان رضوی واقع شده است روزگاری دهی از توابع »کوسویه«- که امروزه در خاک افغانستان و از توابع ایالت هرات محسوب میشود و به کهسان مسمی است- در ولایت فوشنج در همسایگی  ولایت باخرز بوده است

در دوره خوارزمشاهی و عصر مغول و ایلخانی دِه تایباد که به »توی/  طوی« مسمی بوده، از توابع باخرز به حساب آمده و از آن زمان به بعد با ظهور شخصیتی بزرگ و روحانی چون سیف باخرزی )زندگی576- 659 ق( در این دِه، این دِه شهرت فراوانی پیدا کرد

با مهاجرت سیف باخرزی به خوارزم در عهد خوارزمشاهی و سپس در آستانه هجوم مغول به بخارا، در بحبوحه ی تهاجمات مغول حصار »توی« که زادگاه سیف باخرزی بود ویران گردید

• تایباد یعنی شهر آباد شده توی

بر اساس گزارش یکی از منابع تاریخی، شاهزاده تولوی هنگامیکه عازم فتح هرات شد ابتدا به فتح »حصار توی« که در میانهی راه هرات، در بین »حصار کورینان« و »حصار کوسویه« قرار داشت، همت گماشت. سپاهیان تولوی پس از شش روز محاصرهی حصار توی »روز ششم به وقت نیمروز حصار را بگرفتند و غیر از امیر فخرالدین و امیرمحمود- که از جانورداران سلطان جاللالدین بودند- و دو کس از اشراف کوسویه که بهواسطه ی مهمی به حصار توی آمده بودند، باقی کل خلق حصار توی را بکشتند و حصار را فروکوفتند و راوی چنین گفت که هشت هزار کس از مردم توی به قتل آوردند و چون از کار حصار توی دلفارغ کرد … به پای حصار کوسویه آمدند…« )

 ،هروی از گزارش یکی از مورخان محلی منطقه خواف و باخرز که »توی/ طوی« را موطن اصلی سیف باخرزی مینویسد ) چنین استنباط میشود که »طوی« که در هجوم مغول ویرانشده بود دوباره آباد گردید و به »طویآباد/ تویآباد« در مقابل »توی ویران« مسمی شد.

 درواقع در عهد ایلخانی با فروکش کردن حمالت مخرب مغولان و تثبیت حکومت مغول بر خراسان، برخی از آبادیهای گذشته مجدداً احیا شدند که یکی از آنها »توی/ طوی« بوده با هویت جدید که به »تویآباد/ طویآباد« مسمی گردیده است.

چنین به نظر میرسد که احترام مادر منکوقاآن برای سیف باخرزی بدون تأثیر در آبادانی دوبارهی زادگاه سیف نمیتواند باشد؛ مادر منکوقاآن به خاطر احترامی که برای سیف باخرزی قائل بود دستور داد در بخارا برای او خانقاهی بسازند و در این زمان بود که به زادگاه سیف باخرزی نیز در  ولایت باخرز توجه شد و »توی« مجدداً آباد شد

واژه ی »تویآباد/ طویآباد« در تلفظ عام به مرور دچار کاهش شده و به صورت »تایاباد/ طایاباد« و سرانجام »طیباد/ تایباد« امروزی درآمده است.

• تایباد یعنی محل وزیدن باد

اکثر کسانی که دربارهی وجه تسمیه تایباد نظر دادند، هیچ اشارهای به »توی« نکرده اند و درواقع درباره ی گذشته تاریخی تایباد به حدس و گمان متوسل شدند و انشقاق این واژه را نتوانستند به درستی تبیین نمایند.

 به طور عام همه بر این نظرند که وجه تسمیه تایباد مرتبط با ویژگیهای طبیعی منطقه است و از مدت وزیدن باد در این منطقه گرفته شده و بر آن گذاشته شده است؛ ازآنجاکه در شبانه روز در تایباد 12 ساعت باد میوزد و 12 ساعت دیگر هوا آرام است و در فرهنگ شفاهی مردم تایباد برای  12 ساعت یا نصف شبانه روز از واژهی »تای« استفاده میشود، نظر دادند که تایباد کلمه ای است که از ترکیب دو واژهی »تای« و »باد« گرفته شده است

بر این اساس اینکه برخی صاحبنظران نوشته اند که در منطقه تایباد بادی میوزد که به »تای« معروف است نمیتواند صحیح باشد و این برداشت مبهم به خاطر عدم آگاهی آنها از فرهنگ شفاهی مردم منطقه برداشت شده است

درواقع منطقه تایباد از اواخر خرداد تا اواخر شهریور تحت تأثیر وزش بادهای »صدوبیست روزه« میباشد که از طلوع آفتاب به تدریج تا بعد از نیمروز بر شدت آن افزوده میشود و سپس از نیمروز تا غروب آفتاب به تدریج از آن کاسته میشود تا در شب آرام میگیرد. بر این اساس نصف شبانهروز که به »تای« مسمی است میوزد و نصفدیگر آرام است. این باعث تداعی وجه تسمیه مذکور برای تایباد گردیده است. همچنین به خاطر نامنظم بودن وزش آنها، وجه تسمیه تایباد را در ارتباط با نام ولایت باخرز که به معنای »بادهَرزه« در معجم البلدان آمده ) میداند و به نتیجه ی فوق رسیدند.

بادهرزه در فرهنگ شفاهی خراسان به بادی میگویند که نامنظم میوزد

• تایباد یعنی تون و کارگاه پارچه بافی

 – اما نظر نگارنده بر اساس مستندات تاریخی که درباره ی »توی« از منابع محلی متقدم بیان شد و نیز به استناد تحلیل لباف خانیکی که در مصاحبه و نیز سخنرانی 10 اسفند1393 در دومین آیین نکوداشت مولانا زین الدین ابوبکر تایبادی که از طرف دبیرخانه فرهنگ و مفاخر تایباد برگزار شد ارائه نمودند، بر این است که نام تایباد مرتبط با نوع فعالیت مردم منطقه بوده که به تولید ابریشم و پارچه های ابریشمی مشغول بودند. واژه »توی« یک واژه فارسی اصیل است که در فرهنگ شفاهی مردم منطقه باخرز به معنای »کارگاه« که هم به معنای محل یا همان کارخانه ریسندگی و بافندگی میباشد و هم دستگاهی که در صنایع بافندگی برای تولید پارچه به کار میرود امروزه نیز اصطالح »توی« در معنای اصلی و اولیه ی خود توسط مردم حوزهی  فرهنگی هرات، استعمال میشود.

درواقع از »توی/تون« برای تولید پارچه های ابریشمی و پنبه ای و نیز بافتن قالی و قالیچه استفاده میشود ) در نگاهی دیگر میتوان گفت که هجوم مغول به خراسان با همه ی تبعات ویرانگرانهای که داشت، برخی از امور تمدنی و فرهنگی ایران قدیم را دوباره احیاء نمود. صنایع »فَرَت بافی« یکی از این وجوه تمدنی و اقتصادی است که تا امروزه نیز جزو صنایع دستی اصیل و مهم خراسان میباشد که در عهد مغول و ایلخانی با آبادی مجدد »توی« احیاء و ماندگار شد، گویا اهمیت کارگاههای پارچه بافی توی در تولید پارچه های ابریشمی بی تأثیر در احیای مجدد آن از سوی  مغولان نبوده است. لاطم  به ذکر است که  در تایباد امروزی وجود محلهای به نام »مَ خولآباد« مؤید آبادانی مجدد تایباد در عصر مغول است که خود میتواند مؤید و بیانگر بررسی ما در منابع تاریخی درباره وجه تسمیه تایباد باشد که تا امروز در حافظه ی شفاهی و فرهنگ گفتاری مردم تایباد ماندگار شده است.

لازم به  ذکر است که از عصر ایلخانی به بعد در سایه حضور سیف باخرزی و سپس خاندان شیخ علی تایبادی به خصوص پسرش  زین الدین ابوبکر تایبادی در دِه تایباد، این دِه لقب »دار السلام« گرفت و به تدریج نام تایباد نیز بار دیگر تحریف شد و به »طیّبات« یعنی شهر پاکان در فرهنگ شفاهی مردم منطقه مسمی شد )

متن کامل این مقاله در فصلنامه خراسان بزرگ شماره 24 در سال 1395 درج شده است