ژاپن در جست‌وجوی استقلال از چین؛ آیا معدنکاری در اعماق اقیانوس بازار عناصر نادر خاکی را متحول می‌کند؟

احسان رنجبران_ درحالی‌که رقابت جهانی بر سر تأمین عناصر نادر خاکی هر روز ابعاد تازه‌ای پیدا می‌کند، ژاپن اعلام کرده برای نخستین بار موفق شده گل‌ولای حاوی این عناصر ارزشمند را به‌صورت پیوسته از عمق نزدیک به ۵۷۰۰ متری اقیانوس آرام استخراج کند. این منطقه‌ در نزدیکی جزیره مینامی‌توری‌شیما قرار دارد و سال‌هاست به‌عنوان یکی از امیدهای ژاپن برای دستیابی به منابع داخلی عناصر نادر خاکی شناخته می‌شود.

دولت ژاپن و پژوهشگران این کشور اعلام کرده‌اند که بیش از ۵۴ درصد مواد استخراج‌شده را عناصر نادر خاکی متوسط و سنگین تشکیل می‌دهند، از جمله موادی مانند دیسپروزیم، ایتریم و گادولینیوم که از کمیاب‌ترین و ارزشمندترین عناصر مورد استفاده در صنایع پیشرفته به شمار می‌روند. حدود ۴۶ درصد باقی‌مانده نیز شامل عناصر سبک‌تری مانند نئودیمیوم است.

این موفقیت در شرایطی به دست آمده که طی سال‌های اخیر محدودیت‌های صادراتی چین بر عناصر نادر خاکی، نگرانی کشورهای صنعتی درباره امنیت زنجیره تأمین این مواد را به‌شدت افزایش داده است.

از زمین‌شناسی تا مهندسی

اگرچه وجود ذخایر عظیم عناصر نادر خاکی در منطقه انحصاری اقتصادی ژاپن موضوع تازه‌ای نیست، اما آنچه این کشور اکنون به نمایش گذاشته، توانایی استخراج این مواد از یکی از دشوارترین محیط‌های صنعتی جهان است.

برآوردهای زمین‌شناسی پیش‌تر از وجود حدود ۱۶ میلیون تن اکسید عناصر نادر خاکی در این منطقه حکایت داشت، اما تاکنون هیچ کشوری نتوانسته بود استخراج پیوسته این مواد را از چنین عمقی عملیاتی کند. به همین دلیل بسیاری از کارشناسان دستاورد اخیر ژاپن را بیش از آنکه یک کشف معدنی بدانند، یک موفقیت بزرگ مهندسی ارزیابی می‌کنند که می‌تواند راه را برای توسعه فناوری معدنکاری در اعماق دریا هموار کند.

راه دشوار تا تولید اقتصادی

باوجوداین موفقیت، کارشناسان هشدار می‌دهند که استخراج گل‌ولای تنها نخستین مرحله از زنجیره تولید عناصر نادر خاکی است. برای تبدیل این مواد به محصولات قابل استفاده در صنایع باید مراحل پیچیده‌ای مانند فرآوری، استخراج شیمیایی، جداسازی اکسیدها، تولید فلز، ساخت آلیاژ و در نهایت تولید آهنرباهای دائمی انجام شود.

در حال حاضر چین همچنان در اغلب این بخش‌ها برتری مطلق دارد و بخش عمده ظرفیت جهانی فرآوری عناصر نادر خاکی در اختیار این کشور است. به همین دلیل حتی اگر ژاپن بتواند استخراج این مواد را در مقیاس صنعتی توسعه دهد، بدون ایجاد ظرفیت‌های فرآوری، همچنان بخشی از زنجیره تأمین آن به چین وابسته خواهد ماند.

ذخیره قطعی یا تنها یک برآورد؟

یکی دیگر از ابهامات مهم این پروژه، مسائل اقتصادی آن است. اگرچه رقم ۱۶ میلیون تن بارها به‌عنوان حجم ذخایر این منطقه مطرح شده، اما این عدد در واقع یک برآورد زمین‌شناسی است و یک ذخیره قطعی و قابل استخراج از نظر اقتصادی محسوب نمی‌شود.

همچنین تاکنون هیچ گزارشی درباره هزینه تمام‌شده استخراج، هزینه‌های فرآوری یا قیمت تمام‌شده تولید این عناصر منتشر نشده است.

حتی مقام‌های ژاپنی نیز اذعان کرده‌اند که محدوده نمونه‌برداری انجام‌شده هنوز برای تعیین ابعاد واقعی و اقتصادی این ذخیره کافی نیست.

چرا عناصر نادر خاکی سنگین اهمیت دارند؟

آنچه این پروژه را از بسیاری از طرح‌های معدنی دیگر متمایز می‌کند، سهم بالای عناصر نادر خاکی سنگین در مواد استخراج‌شده است. عناصری مانند دیسپروزیم، تربیوم و ایتریم در ساخت موتور خودروهای برقی، توربین‌های بادی، تجهیزات نظامی، سامانه‌های هدایت موشکی، صنایع هوافضا، نیمه‌هادی‌ها و بسیاری از فناوری‌های پیشرفته کاربرد دارند.

تولید این عناصر در خارج از چین بسیار محدود است و بخش عمده عرضه جهانی آن همچنان از معادن جنوب چین، میانمار و لائوس تأمین می‌شود. در چنین شرایطی حتی اگر ژاپن بتواند تنها بخشی از نیاز داخلی خود را از این منبع تأمین کند، گام مهمی در افزایش امنیت زنجیره تأمین خود برداشته خواهد بود.

ابعاد ژئوپلیتیکی یک پروژه معدنی

کارشناسان معتقدند اهمیت واقعی این پروژه صرفاً در حوزه معدنکاری نیست، بلکه به رقابت ژئوپلیتیکی میان قدرت‌های بزرگ نیز گره خورده است. در سال‌های اخیر آمریکا، اتحادیه اروپا، ژاپن و استرالیا تلاش گسترده‌ای را برای کاهش وابستگی خود به چین در تأمین مواد معدنی حیاتی آغاز کرده‌اند. این مواد نقش کلیدی در توسعه صنایع انرژی پاک، خودروهای برقی، هوش مصنوعی، تجهیزات دفاعی و فناوری‌های نوین دارند.

در صورت موفقیت این پروژه ژاپن می‌تواند به یکی از معدود کشورهای دارای منبع مستقل عناصر نادر خاکی سنگین در خارج از حوزه نفوذ چین تبدیل شود که این موضوع علاوه بر ارزش اقتصادی، اهمیت راهبردی قابل توجهی نیز خواهد داشت.

فاصله میان موفقیت فنی و موفقیت تجاری

با وجود تمامی این دستاوردها، بسیاری از تحلیلگران معتقدند هنوز نمی‌توان از آغاز یک تحول بزرگ در بازار عناصر نادر خاکی سخن گفت. آنچه ژاپن تاکنون اثبات کرده، امکان فنی استخراج پیوسته از اعماق اقیانوس است اما موفقیت تجاری این پروژه منوط به اثبات امکان تولید پایدار، کاهش هزینه‌ها، توسعه فناوری‌های فرآوری، رعایت الزامات زیست‌محیطی و جذب سرمایه‌گذاری خواهد بود.

به همین دلیل پروژه مینامی‌توری‌شیما در شرایط کنونی بیش از آنکه یک معدن تجاری باشد، نمادی از پیشرفت فناوری، رقابت ژئوپلیتیکی و تلاش برای ایجاد زنجیره‌ای مستقل از چین در بازار جهانی عناصر نادر خاکی است.