امیر علی شیر نوایی؛ حامی دانشمندان جام و باخرز و سازنده آرامگاه شاه قاسم انوار

یکی از شخصیت های تاریخی که در عمران و آبادی جام و باخرز و هرات، کوشش بسیار کرد، «میرنظام‌الدین علی‌شیر نوائی»، از دانشمند و وزرای عصر حکومت تیموریان بود.

علی شیرنوایی، در سال ۸۴۴ ه‍جری در هرات زاده شد. پدر او هم از امرای دربار تیموری بود و به همین دلیل، در خردسالی به همراه حسین بایقرا، آخرین شاه قدرتمند سلسله تیموری، در یک مدرسه تحصیل کرد.

او به خاطر علائق علمی و ادبی، از حکومت فاصله گرفت و به نقاط مختلف خراسان بزرگ مسافرت و علم اندوزی کرد تا اینکه، به دعوت سلطان حسین بایقرا، به دربار راه یافت، به وزارت رسید و مدتی هم حاکم هرات در شرق خراسان شد.

می دانید که قبل از حمله مغول ها به ایران، شهر نیشابور از بزرگترین و مهمترین مراکز علمی، فرهنگی و تمدنی خراسان بزرگ و شاید کل ایران بود؛ بطوری که جام و باخرز و هرات از «روستاق» ها و یا به عبارتی از توابع آن، به حساب می آمدند

بعد از مغولها و با به قدرت رسیدن امیر تیمور گورکانی و علائق ویژه تیموریان به احداث بنا و ساختمان و جاده و کاروانسرا، مجددا خراسان قدری رونق گرفت اما مرکزیت علمی و فرهنگی آن، از نیشابور به هرات منتقل شد و به دلیل نزدیکی هرات به باخرز و جام، این شهرها نیز در معرض آبادانی قرار گرفتند.

علی شیر نوایی، میان دانشمندان ایرانی و حکومت سلطان حسین بایقرا، روابط گرمی برقرار کرد و زمانیکه، امیر هرات شد، به دلیل اینکه خود آدم دانش دوست، ادیب، مترجم و شاعری توانمند بود، تعداد زیادی از ادبا و شعرای پارسی گوی را به هرات دعوت کرد که از آن جمله می توان به شاعر بزرگ قرن نهم، عبدالرحمان جامی اشاره کرد. جامی که برای تحصیل از تربت جام به نظامیه هرات رفته بود، تا آخر عمر مورد توجه و احترام امیر قرار داشت.

از ویژگی های دیگر این امیر دانشمند، تساهل و دوری از تعصبات مذهب بود، بطوریکه که با افرادی از همه فِرَق و مذاهب اسلامی، مصاحبت داشت و با همگان، چنان رفتار کرد که بعد از مرگش، حتی در باره نوع مذهب او، اتفاق نظری پدید نیامد . البته عبدالرحمن جامی نیز، انسانی روشن بین و عاری از تعصبات مذهبی بود. شاید به همین دلیل، توانایی علمی و ادبی او،کمتر مورد علاقه متعصبین سنی و شیعه منطقه جام قرار گرفته است!

در هر صورت، علی شیر نوایی در کل خراسان که در آن زمان با مرکزیت هرات اداره می شد، خدمات فرهنگی و عمرانی متنوع و ارزشمند ارائه کرد و همچنین دستور داد تا برای عبدالرحمن جامی در هرات و شاه قاسم انوار در تربت جام، آرامگاهی ساخته شود. او همچنین کتابی با عنوان « خمسهالمتحیرین» در باره شرح حال و شخصیت علمی عبدالرحمان جامی نوشت که در واقع می توان این اثر را، نخستین ویژه نامه منتشر شده در باره جامی دانست

امیر علی شیرنوایی در سال 906 هجری قمری، در هرات درگذشت و در همان جا هم دفن شد. از او آثار ادبی، دیوان اشعار، زندگینامه دانشمندان و مناجات نامه های زیادی به دو زبان فارسی و ترکی جغتایی بر جای مانده است. تا کنون در شهرهای مختلف آسیای میانه بویژه در «تاشکند» چند همایش در باره او بر گزار شده است.

در یکی از مناجات ها می گوید: « الهی مرا پابند صحبت جاهل مگردان و حاجتمندِ حشمت اراذل مگردان! »

27 اردیبهشت، روز تولد اوست