اهمیت استراتژیک خلیج فارس و تاریخ جزیره هرمز در سفرنامه لرد کرزن انگلیسی

جرج ناتانیل کرزن (George Nathaniel Curzon) معروف به لرد کرزن (۱۸۵۹ – ۱۹۲۵)، سیاستمدار، نویسنده و سیاح برجسته انگلیسی که ارتباط و شهرت او در ایران بیشتر به دو دلیل عمده است:
۱. سفرنامه و کتاب مرجع: او در دوران جوانی (سال ۱۸۸۹ میلادی) به ایران سفر کرد و حاصل این سفر، نگارش کتاب بسیار جامع و مشهور «ایران و قضیه ایران» (Persia and the Persian Question) بود. این کتاب با جزئیات دقیق به جغرافیا، تاریخ، سیاست و اوضاع اجتماعی ایران در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار می‌پردازد و هنوز هم یکی از منابع مهم ایران‌شناسی است. این سفرنامه در ۲ جلد منتشر شده است.
۲. سیاست: لرد کرزن در عرصه سیاست بریتانیا بسیار قدرتمند بود و مقاماتی چون نایب‌السلطنه هند و وزیر امور خارجه بریتانیا را بر عهده داشت. در تاریخ سیاسی ایران، او طراح اصلی قرارداد ۱۹۱۹ بود؛ قراردادی که قصد داشت امور نظامی و مالی ایران را تحت نظارت مستشاران بریتانیایی درآورد، اما با مخالفت‌های داخلی و خارجی مواجه شد و هرگز به اجرا درنیامد.
کرزن در جلد دوم سفرنامه مهم خود، در یک فصل کامل (از صفحه 478 تا 558؛ فصل بیست و هفتم) به «خلیج فارس و جزایر ایرانی» آن می‌پردازد. او راجع به اهمیت استراتژیک خلیج فارس می‌نویسد:
«از قدیم‌ترین ایام، خلیج فارس به تناوب وضع نیک ممتازی در صحنه تاریخ احراز کرده است. نئارخوس، دریاسالار اسکندر در سفر معروف خود به سال ۳۲۵-۳۲۶ پیش از میلاد، از دهانه سند تا مصب دجله را سیر کرده و شرح همه خصوصیات ساحلی خلیج فارس، از جزایر و لنگرگاه‌های آن و خط سیر او موجود است. از سوی دیگر، از همین خلیج فارس و بندر بصره بود که سندباد، به عزم سفرهای پرماجرای خود در قرن نهم میلادی به حرکت درآمد و باز در همین عرصه دریانوردی بود که پرتغال، هلند و انگلستان به منظور استقرار برتری دریایی خویش، جنگ و جدل نمودند و تا حال (دوره قاجار) نیز از دعاوی خویش در آنجا دست نکشیده‌اند.»
کرزن در ادامه به سواحل خلیج فارس اشاره کرده و می‌نویسد:
«از بندر گواتر رشته ساحلی به سمت مغرب کشیده می‌شود. ابتدا به تنگه هرمز می‌رسد و از آنجا باز امتداد یافته، سرانجام در نقطه‌ای که بالاتر از محمره (خرمشهر) است خاتمه می‌یابد و تمام این رشته و حدود، انحصاراً تحت نظارت و اداره مستقیم دولت ایران و یا از جانب آن اداره می‌شود.»
او همچنین به اهمیت جزیره خارک و تلاش اروپاییان برای تصرف آن در طول تاریخ اشاره می‌کند:
«در سی مایلی غربی بوشهر جزیره خارک واقع شده است که چهار و نیم مایل پهنا و سه مایل طول دارد. هلندی‌ها، فرانسوی‌ها و انگلیسی‌ها در ادوار مختلف تاریخی قصد تصرف و اشغال آن را داشتند تا اینکه پس از برقراری آتش‌بس بین قوای ایران و انگلستان (در پی جنگ سال ۱۸۵۶م.) و انتشار عهدنامه پاریس در سال ۱۸۵۷ میلادی، خارک از حضور انگلیسی‌ها تخلیه و از آن پس در دست دولت ایران مانده است. به گفته او، هلندی‌ها در موقع ورود به جزیره، تعدادی قنات زیرزمینی پیدا کردند که از آثار تاریخی آنجاست.»
کرزن در خصوص تاریخ هرمز نیز می‌نویسد:
«می‌گویند اردشیر بابکان، شهریار ساسانی (۲۴۱-۳۱۱ میلادی)، شهر اصلی را در خشکی بنا کرده بود. مارکوپولو در اواخر قرن سیزدهم دوبار در ۱۲۷۲ و ۱۲۹۳ میلادی به هرمز پای گذاشت که در آن موقع مرکز عمده تجاری مشرق‌زمین بود و ابریشم و پارچه‌های زربفت وارد می‌کردند. در سال ۱۶۲۷ میلادی، پنج سال بعد از اخراج پرتغالی‌ها، سر توماس هربرت انگلیسی که در هرمز پیاده شده بود، آنجا را سرشار از اجناس نفیس معرفی می‌کند که روزگار تجارتی نیک ممتازی داشته است.» این توصیفات تاریخی به‌خوبی نشان می‌دهد که هرمز در طول قرون متمادی تنها یک توقفگاه دریایی نبوده، بلکه به‌عنوان «شاه‌کلید تجاری و راهبردی خلیج فارس» عمل می‌کرده است. پیوند خوردن نام این جزیره با امپراتوری ساسانی، تاجران بزرگ ونیزی و قدرت‌های استعماری اروپا، گواه روشنی است بر اینکه تسلط بر هرمز، در واقع تسلط بر شریان اصلی ثروت و اقتصاد میان شرق و غرب بوده و به همین دلیل همواره کانون توجه و رقابت قدرت‌های جهانی قرار داشته است.
در مجموع، یادداشت‌های لرد کرزن در کتاب «ایران و قضیه ایران»، سندی مهم و تاریخی است که نه تنها جایگاه ژئوپلیتیک و استراتژیک خلیج فارس را از دوران باستان تا قرون معاصر نشان می‌دهد، بلکه بر حاکمیت پیوسته ایران بر سواحل و جزایر کلیدی آن مانند خارک و هرمز تأکید دارد. توجه دقیق این سیاستمدار بریتانیایی به پیشینه غنی تجاری و سیاسی این مناطق، گواه روشنی بر اهمیت همیشگی خلیج فارس در معادلات جهانی و نقش غیرقابل‌انکار ایران در حفظ و اداره این آبراهه مهم تاریخی است.