دو سوم تأسیسات معدن و فلزات جهان در معرض تنش آبی قرار دارند

احسان رنجبران_ با افزایش تقاضای جهانی برای مواد معدنی مورد نیاز فناوری‌های پاک، نگاه‌ها بیش از هر زمان دیگری به ظرفیت تولید معادن دوخته شده است. اما گزارش تازه شورای بین‌المللی معدن و فلزات (ICMM) نشان می‌دهد یکی از مهم‌ترین موانع پیش روی توسعه این بخش، نه کمبود ذخایر معدنی، بلکه بحران آب است. این گزارش هشدار می‌دهد که نزدیک به دو سوم تأسیسات معدن و صنایع فلزی جهان در مناطقی قرار دارند که با ریسک‌های جدی فیزیکی آب مواجه هستند و در صورت بی‌توجهی به این موضوع، شاهد یکی از چالش‌های اصلی تحقق اهداف گذار انرژی خواهیم بود.

بر اساس «پایگاه داده جهانی آب در معدن و فلزات» که توسط ICMM منتشر شده، ۶۵.۷ درصد از تأسیسات معدنی و فلزی جهان در معرض دست‌کم یکی از مخاطرات عمده مرتبط با آب قرار دارند. این مخاطرات شامل تنش آبی، کاهش منابع آب، خشک‌سالی، سیلاب و نوسانات شدید سالانه در تأمین آب است که هر یک از این عوامل می‌توانند استمرار فعالیت معادن و صنایع معدنی را با مشکل مواجه کنند.

رقابت بر سر آب؛ بزرگ‌ترین ریسک صنعت معدن

در میان همه تهدیدهای شناسایی‌شده، گزارش ICMM رقابت بر سر منابع آب را مهم‌ترین ریسک فیزیکی پیش روی صنعت معدن و فلزات معرفی می‌کند. با افزایش تقاضا برای آب در بخش‌های مختلف، از مصارف خانگی و کشاورزی گرفته تا صنایع دیگر، معادن نیز برای تأمین آب مورد نیاز خود با رقابتی فزاینده روبه‌رو شده‌اند.

به اعتقاد تهیه‌کنندگان گزارش، توسعه انرژی‌های پاک و افزایش تولید مواد معدنی حیاتی، بدون برنامه‌ریزی هماهنگ برای مدیریت منابع آب در مقیاس منطقه‌ای امکان‌پذیر نخواهد بود. ازاین‌رو مدیریت یکپارچه آب و زمین باید به یکی از ارکان اصلی سیاست‌گذاری در مناطق معدنی تبدیل شود.

تصویری نگران‌کننده از وضعیت آب در معادن جهان

آمارهای این گزارش نشان می‌دهد که ۳۸.۲ درصد از تأسیسات معدنی و فلزی در حوضه‌های آبریزی قرار دارند که با تنش آبی بالا یا بسیار بالا مواجه هستند یا در مناطق خشک واقع شده‌اند که آب در آن‌ها عملاً در دسترس نیست.

همچنین ۲۷.۴ درصد از تأسیسات با خطر بالای کاهش منابع آب روبه‌رو هستند و ۲۷ درصد نیز در معرض خطر شدید خشک‌سالی قرار دارند و به همین دلیل خشک‌سالی به دومین ریسک مهم صنعت معدن و فلزات تبدیل شده است.

در سوی دیگر ۱۴ درصد از تأسیسات معدنی در معرض خطر زیاد یا بسیار زیاد سیلاب قرار دارند، هرچند این خطر برای واحدهای پالایش آلومینا، ذوب آلومینیوم، تولید مولیبدن و فولاد بیش از سایر بخش‌ها ارزیابی شده است.

گزارش همچنین نشان می‌دهد ۱۶.۲ درصد از تأسیسات با نوسانات شدید سالانه در تأمین آب روبه‌رو هستند و ۴.۹ درصد نیز به‌طور هم‌زمان در معرض سه یا چند شاخص پرخطر مرتبط با آب قرار دارند و به همین دلیل آسیب‌پذیری این واحدها به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌یابد.

ریسک آب در همه‌جا یکسان نیست

اگرچه بحران آب پدیده‌ای جهانی است، اما شدت و نوع آن در مناطق مختلف جهان تفاوت چشمگیری دارد.

برای نمونه در شیلی به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده مس جهان و یکی از مهم‌ترین دارندگان ذخایر لیتیوم ۸۵.۸ درصد از تأسیسات معدنی به‌طور هم‌زمان با تنش شدید آبی و نوسانات سالانه منابع آب مواجه هستند.

در آفریقا و خاورمیانه ۸۰.۷ درصد از تأسیسات معدنی در معرض خطر زیاد یا بسیار زیاد خشک‌سالی قرار دارند، درحالی‌که در اقیانوسیه ۷۴ درصد از واحدهای معدنی با نوسانات شدید سالانه در دسترسی به آب روبه‌رو هستند.

این تفاوت‌ها نشان می‌دهند که ریسک آب در صنعت معدن تنها به کمبود آب محدود نمی‌شود و در برخی مناطق خشک‌سالی مهم‌ترین تهدید است، در برخی نقاط دیگر سیلاب و در مناطقی نیز ناپایداری منابع آب چالش اصلی به شمار می‌رود. در برخی زنجیره‌های تأمین نیز این مخاطرات به‌صورت هم‌زمان بروز می‌کنند.

تهدیدی برای گذار انرژی

مواد معدنی و فلزاتی مانند مس، لیتیوم، نیکل، آلومینیوم و فولاد، پایه توسعه خودروهای برقی، شبکه‌های انتقال برق، نیروگاه‌های تجدیدپذیر و بسیاری از فناوری‌های کم‌کربن هستند. بااین‌حال گزارش ICMM هشدار می‌دهد که تولید این مواد به‌شدت به دسترسی پایدار به آب وابسته است.

اما گیگن مدیر داده و پژوهش ICMM دراین‌باره می‌گوید: آب اکنون به یک مسئله اساسی برای صنعت معدن و فلزات تبدیل شده است. اگر میزان مواجهه با ریسک‌های آبی در کل اقتصاد بهتر شناخته و مدیریت نشود، ممکن است بدون آنکه متوجه باشیم با مانعی جدی در مسیر گذار انرژی روبه‌رو شویم.

به گفته وی شرکت‌های عضو ICMM در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند اصول مدیریت مسئولانه آب را در فعالیت‌های خود نهادینه کنند تا استفاده از آب به شیوه‌ای عادلانه، پایدار و از نظر اقتصادی کارآمد انجام شود.

ضرورت تصمیم‌گیری بر پایه داده

یکی از نکات مهم این گزارش تأکید بر نبود ارزیابی جامع جهانی از وضعیت ریسک آب در کل صنعت معدن و فلزات تا پیش‌ازاین مطالعه است. ICMM اعلام کرده که این پایگاه داده با هدف فراهم کردن اطلاعات معتبر و قابل دسترس برای سیاست‌گذاران، سرمایه‌گذاران و فعالان صنعت تهیه شده تا تصمیم‌گیری درباره توسعه معادن و مدیریت منابع آب بر پایه داده‌های دقیق‌تر انجام شود.

این مجموعه داده که با همکاری صندوق جهانی طبیعت (WWF) و مؤسسه منابع جهانی (WRI) تهیه شده، اطلاعات حدود ۱۲ هزار معدن، کارخانه ذوب، پالایشگاه و واحد فرآوری را با داده‌های جهانی ریسک آب تطبیق داده و تصویری کم‌سابقه از میزان مواجهه صنعت معدن با مخاطرات آبی ارائه کرده است.

آب حلقه‌ای تعیین‌کننده در آینده معدنکاری

پیام اصلی گزارش ICMM روشن است: آینده صنعت معدن و فلزات تنها به کشف ذخایر جدید یا توسعه فناوری‌های استخراج وابسته نیست، بلکه به همان اندازه به دسترسی پایدار به منابع آب بستگی دارد. در شرایطی که جهان برای تحقق اهداف اقلیمی به مواد معدنی بیشتری نیاز دارد، بحران آب می‌تواند به یکی از مهم‌ترین عوامل محدودکننده تولید تبدیل شود.

از همین رو نویسندگان گزارش تأکید می‌کنند که مدیریت مسئولانه آب، همکاری میان دولت‌ها، صنایع، سرمایه‌گذاران و جوامع محلی و برنامه‌ریزی یکپارچه در سطح حوضه‌های آبریز، دیگر یک انتخاب نیست بلکه پیش‌شرطی برای تداوم توسعه معدنکاری و موفقیت گذار جهانی به اقتصاد کم‌کربن محسوب می‌شود.