اعماق دریا؛ آخرین مرز معدن‌کاری یا بزرگ‌ترین ریسک سرمایه‌گذاری؟

احسان رنجبران_  رقابت جهانی برای تأمین مواد معدنی حیاتی هر روز شدیدتر می‌شود و در این شرایط نگاه بسیاری از دولت‌ها و شرکت‌های معدنی از خشکی به اعماق اقیانوس‌ها دوخته شده است. میلیون‌ها تُن Polymetallic Nodules (گره‌های پلی‌فلزی) در کف اقیانوس‌ها قرار دارند که حاوی فلزاتی مانند نیکل، کبالت، منگنز و مس هستند. این فلزات تا چند سال پیش، ستون فقرات انقلاب خودروهای برقی و توسعه فناوری‌های انرژی پاک به شمار می‌رفتند اما اکنون این پرسش مطرح شده که آیا معدن‌کاری در اعماق دریا که از آن به‌عنوان «آخرین مرز استخراج مواد معدنی» یاد می‌شود هنوز هم توجیه اقتصادی دارد یا به پروژه‌ای پرهزینه و پرریسک تبدیل شده است؟

انتشار گزارش جدید صندوق جهانی طبیعت (WWF) بار دیگر این بحث را به صدر اخبار بازگردانده است. این سازمان با هشدار به سرمایه‌گذاران اعلام کرده است که معدن‌کاری اعماق دریا نه‌تنها با ریسک‌های جدی زیست‌محیطی و حقوقی مواجه است، بلکه از نظر اقتصادی نیز بر پایه فرضیاتی بنا شده که به‌سرعت در حال تغییر هستند.

ثروتی که در کف اقیانوس‌ها نهفته است

برآوردها نشان می‌دهد در مناطقی مانند منطقه کلاریون–کلیپرتون در اقیانوس آرام، میلیاردها تُن از گره‌های معدنی وجود دارد که حاوی مقادیر قابل‌توجهی نیکل، کبالت، مس و منگنز هستند. همین ذخایر باعث شده طی یک دهه گذشته شرکت‌های معدنی و برخی دولت‌ها، این منطقه را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع آینده مواد معدنی استراتژیک معرفی کنند.

استدلال اصلی حامیان این صنعت ساده است: جهان برای توسعه خودروهای برقی، باتری‌ها و زیرساخت‌های انرژی پاک به حجم عظیمی از فلزات نیاز دارد و ذخایر زمینی به‌تنهایی پاسخگوی این تقاضا نخواهند بود. از همین رو استخراج از بستر دریا به‌عنوان راهکاری برای رفع کمبود مواد معدنی معرفی شد.

فناوری معادلات بازار را تغییر داد

درست زمانی که بسیاری از شرکت‌ها برای ورود به این بازار برنامه‌ریزی می‌کردند، فناوری مسیر دیگری را در پیش گرفت. گزارش جدید WWF تأکید می‌کند که پیشرفت‌های اخیر در فناوری باتری، به‌ویژه توسعه باتری‌های فسفات آهن-لیتیوم (LFP)، وابستگی صنعت خودروهای برقی به نیکل و کبالت را به شکل محسوسی کاهش داده است. بسیاری از خودروسازان بزرگ اکنون برای خودروهای اقتصادی و میان‌رده از این نوع باتری استفاده می‌کنند که این باتری‌ها به کبالت و نیکل نیاز ندارند. در نتیجه یکی از مهم‌ترین استدلال‌های اقتصادی معدن‌کاری اعماق دریا یعنی نیاز روزافزون به این فلزات نسبت به چند سال قبل با تردیدهای جدی روبه‌رو شده است.

به گفته استفانو اسپوزیتو نویسنده اصلی راهنمای WWF، این روایت که معدن‌کاری اعماق دریا برای گذار به انرژی سبز ضروری است، بر فرضیاتی بنا شده که دیگر با واقعیت بازار همخوانی ندارد.

سرمایه‌گذاران محتاط‌تر شده‌اند

تغییر فناوری تنها چالش این صنعت نیست. گزارش WWF به نمونه‌هایی اشاره می‌کند که نشان می‌دهد بازار سرمایه نیز نسبت به آینده این پروژه‌ها تردید دارد.

در سال‌های اخیر چند شرکت فعال در حوزه معدن‌کاری اعماق دریا با مشکلات مالی روبه‌رو شده و حتی برخی از آن‌ها ورشکسته شده‌اند. همچنین مزایده واگذاری یک مجوز استخراج در هند نیز بدون دریافت حتی یک پیشنهاد به پایان رسید. این اتفاق نشان می‌دهد سرمایه‌گذاران نسبت به بازگشت سرمایه در این حوزه اطمینان کافی ندارند.

به اعتقاد WWF سرمایه‌گذاران علاوه بر ریسک اقتصادی با خطر آسیب به اعتبار خود نیز مواجه هستند زیرا مخالفت‌های گسترده علمی و زیست‌محیطی با این صنعت هر روز افزایش می‌یابد.

اقیانوسی که هنوز شناخته نشده است

برخلاف معادن خشکی که دهه‌ها مورد مطالعه قرار گرفته‌اند، اعماق اقیانوس‌ها هنوز از ناشناخته‌ترین زیست‌بوم‌های زمین هستند. دانشمندان معتقدند بخش بزرگی از گونه‌های زیستی این مناطق هنوز شناسایی نشده‌اند.

استخراج مواد معدنی از کف دریا مستلزم برداشت گسترده رسوبات و گره‌های معدنی است. این اقدام می‌تواند زیستگاه گونه‌های دریایی را برای همیشه نابود کند. افزون بر این ایجاد ابرهای رسوبی، آلودگی صوتی و اختلال در زنجیره غذایی آبزیان از دیگر نگرانی‌های مطرح‌شده درباره این صنعت است.

برخی پژوهشگران حتی هشدار می‌دهند که تخریب کف اقیانوس‌ها ممکن است توان اقیانوس‌ها در جذب و ذخیره کربن را نیز کاهش دهد که این مسئله‌ می‌تواند پیامدهایی فراتر از محیط‌زیست دریایی و در مقیاس جهانی داشته باشد.

آیا صنعتی بدون معدن وجود خواهد داشت؟

یکی از مهم‌ترین نکات گزارش WWF این است که تاکنون هیچ عملیات تجاری معدن‌کاری اعماق دریا در جهان آغاز نشده است. با وجود سال‌ها تحقیق، سرمایه‌گذاری و توسعه فناوری، این صنعت همچنان در مرحله آزمایشی قرار دارد و هنوز نتوانسته از نظر اقتصادی و فنی قابلیت خود را اثبات کند.

در همین حال بسیاری از شرکت‌های بزرگ فناوری و خودروسازی از جمله اپل، گوگل، سامسونگ، ولوو، بی‌ام‌و و فیلیپس به ائتلافی پیوسته‌اند که خواستار توقف جهانی معدن‌کاری اعماق دریا تا زمان روشن شدن پیامدهای آن است. این موضوع نشان می‌دهد حتی مصرف‌کنندگان اصلی مواد معدنی نیز نسبت به آینده این صنعت دیدگاه یکسانی ندارند.

آینده استخراج در کجا رقم می‌خورد؟

معدن‌کاری اعماق دریا در تقاطع سه روند مهم جهانی قرار گرفته است: افزایش تقاضا برای مواد معدنی حیاتی، تحول سریع فناوری باتری و افزایش حساسیت نسبت به مسائل زیست‌محیطی. اگر فناوری باتری همچنان وابستگی به نیکل و کبالت را کاهش دهد، توجیه اقتصادی بسیاری از پروژه‌های استخراج از کف اقیانوس‌ها بیش‌ازپیش زیر سؤال خواهد رفت. در مقابل اگر در سال‌های آینده نسل جدیدی از فناوری‌ها دوباره نیاز به این فلزات را افزایش دهد، ممکن است رقابت برای دسترسی به منابع معدنی اعماق دریا از سر گرفته شود.

درهرصورت آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری آشکار شده این است که آینده معدن‌کاری تنها به میزان ذخایر وابسته نیست بلکه فناوری، بازار، سرمایه‌گذاری و الزامات زیست‌محیطی، همگی به یک اندازه در تعیین سرنوشت پروژه‌های معدنی نقش دارند. شاید به همین دلیل باشد که «طلای آبی» اقیانوس‌ها پیش از آنکه به یک فرصت اقتصادی تبدیل شود به یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات صنعت معدن در جهان بدل شده است.