اکبر و برادرانش؛ میراث خانواده لاجوردیان برای صنعتگران ایران

 موضوع را با چند جمله  سوزناک و پر حسرت از خاطرات خود اکبر لاجوردیان در هنگام خروج اجباری از ایران، شروع کنیم:

« اکنون سرزمینی را پشت سر می‌گذاشتم که ذرات وجودم با آب و گل آن سرشته و پرورش پیدا کرده بود. پیکرهای درگذشتگانم، که پدرانم، مادرانم در زنجیره نسل‌های طولانی، همه در خاک این سرزمین خفته‌اند. دل کندن از آن همه خاطره و از تاریخ و یادگارهای خانواده‌ام بسیار دشوار بود. به این علت با حسرت به افق‌های دور و تاریک ایران نگاه می‌کردم».

اموال اکبر و برادران لاجوردیان به موجب مصوبه تیرماه 1358 شورای انقلاب مصادره شد و او بعد از یک مجادله سخت و بی حاصل برای باز پس گیری اموالش، سر انجام مخفیانه  از ایران خارج شد و روز 23 اسفندماه 1401 در آمریکا درگذشت و به این ترتیب، آخرین حلقه از بزرگترین خانواده صنعتی ایران از هم گسست و به تاریخ پیوست.

لاجوردی ها( با نام قدیمی نیل فروشان)  از قدیمی ترین خانواده های صنعتگر ایران بودند که از اواخر حکومت ناصرالدین شاه قاجار تا اواخر حکومت محمدرضا شاه پهلوی، در کار تجارت و صنعت بودند و تا بهمن 1357 حدود 80 کارخانه تاسیس کردند و 15 هزار نیروی متخصص و ماهرایرانی را به کار گماردند. . « گروه صنعتی بهشهر» از برجسته ترین بنگاههای صنعتی آنها بود که هنوز هم پابرجاست و از معدود واحدهای قدیمی است که به رغم  بریز و بپاش های متعارف،  هنوز هم سود می دهد.

خانواه لاجوردیان به  جز توفیقات صنعتی و تجاری که حاصل کردند، چند میراث بزرگ نیز  برجای گذاشتند که می تواند تجربه ای ارزشمند برای همه کارآفرینان جوان ایرانی و ایضا  صنایع رو به زوال،  کشور باشد:

1-لاجوردی ها بر خلاف بسیاری از صنعتگران دوره پهلوی که از زمینداری و دیوانساری به جرگه صنعت پیوستند، آنها از بازرگانی و تجارت به صنعت کشیده شدند.  نسل اول و دوم لاجوردی ها بازرگان بودند و فقط نسل سوم و چهارم  به تولید و صنعت و بانکداری  مبادرت ورزیدند. یکی از روش های طبیعی و تجربه شده  برای توسعه صنعتی، شیوه «دیگر بازار» و یا سوق دادن سرمایه تجاری به صنعتی است.  بنابراین، لاجوردی ها از اصیل ترین خانواده های صنعتی خاورمیانه  بودند که استمرار کار آنها می توانست به خلق بنگاههای صنعتی بزرگ مقیاس منجر شود و در قامت صنعتگران جهانی ظاهر شوند.

2- ویژگی دیگر خانواده لاجوردیان مداومت و مقاومت در حوزه صنعت بود. اکبر لاجوردی می گوید: « «ما برای پیشرفت کارمان ۱۱۰ سال حوصله به خرج دادیم و سخت کار کردیم». برای آنها صنعتگری،  عرصه بخت آزمایی و سرهم بندی و بستن بار  و طی کردن ره صدساله در طول و عرض یک شب نبود؛ تلاشی بود مجددانه  با سودهای اندک اما مستمر و کارساز. طبق برآوردهای انجام شده، میانگین سرمایه گذاری خانواده لاجوریان در طول یک قرن، سالانه 20 درصد رشد  ثابت داشته است. 

3- ویژگی سوم خانواده لاجوردیان، همکاری های خانوادگی و استفاده از این سرمایه اجتماعی در مسیر بقاء کارآفرینی بود. بسیار از خانواده های صنعتگر ایرانی متاسفانه بواسطه اختلافات خانوادگی و یا تقسیم ارث، دچار فروپاشی کاری و یا جدایی و کدورت های دراز مدت شدند که ماجرای برادران خیامی ( احمد و محمود) از آن جمله است. خانواده لاجوردی چهار نسل، پشت هم ایستادند و اگر هم خرده اختلافاتی داشتند در انظار عمومی به حل و فصل آن نپرداختند.

4- این خانواده را می توان بعد از خانواده امین الضرب، به نوعی پایه گذاران بخش خصوصی ایران و یا مدافع مرزها و حدود بخش خصوص دانست. سناتور قاسم  لاجوردی( یکی از اعضای این خانواده)  حتی زمانی که محمدرضا شاه پهلوی با صاحبان صنایع بزرگ، چپ افتاده بود و کسی را یارای مقاومت در برابر او نبود، به صرافت دفاع از ماهیت بخش خصوصی ایران برآمد و گفت: « اگر قرا باشد که اعلی حضرت، در باره میزان دستمزدها و سهام کارخانجات خصوصی هم تصمیم بگیرند که دیگر نمی شود در این مملکت سرمایه گذاری و کار کرد».  ( به نقل از مصاحبه عباس میلانی با نشریه کارخانه دار).

شاید آخرین دفاع از این نوع را خود اکبر لاجوردیان انجام داد که در سال 58 با مراجعه و مذاکره مکرر با سران انقلاب، کوشید تا  لزوم توجه به حقوق مالکیت و تاثیر آن بر آینده صنعت کشور  را به صاحبان نظام سیاسی نوبنیاد،   یاد آوری کند  که حاصلی نداشت و  به قول حافظ «چه توان کرد که سعی من و دل باطل بود».

5– ویژگی پنجم خانواده لاجوردیان، دایر کردن واحد« تحقیق صنعتی»، «توسعه صادرات»، « دانش محور» کردن صنایع و بویژه از استفاده از علوم اجتماعی و دانش مدیریت در حوزه بنگاهداری صنعتی بود. تا قبل از این، تصور عمومی بر این  بود که ساخت و اداره موفق یک واحد تولیدی فقط با دانش مهندسی ممکن است.

 لاجوردی ها  از نخستین کسانی بودند که تجارب تجاری پدرشان و نیز حضور صِرف تکنیسین ها و مهندسین  را برای پیشبرد صنعت کافی ندانستند و برای این منظور، نخستین آموزشگاه مدیریت منطبق با استاندارد دانشگاه هاروارد را در کشور پایه گذاری کردند. بزرگترین شرکت کامپیوتری را دایر کردند  و در ادامه، زمام امور صنعت را به فرزندان دانشگاه دیده خود سپردند.

6- ویژگی ششم این خانواده،  که شاید دست کمی از تمام فعالیت های صنعتی آنها نداشته باشد، دایرکردن مرکز تاریخ شفاهی هاروارد بود که به بدست مرحوم حبیب لاجوردی تاسیس شد. این مرکز در کنار سایر فعالیت های تاریخ پ‍ژوهشی، توانسته است، تمام تجارب صنعتی و اقتصادی مدیران و سیاستگذاران کشور را تجمیع و در اختیار علاقمندان قرار دهد.

جد بزرگ خانواده لاجوردی، حاج سید محمد نیل فروش فرزند میرزا ابوالقاسم بود که در سال ۱۲۴۷ هجری شمسی در کاشان به دنیا آمد. حاج محمود و اکبر به عنوان نسل دوم این خانواده به حساب می آیند. اکبر نام خانوادگی خود را از لاجوردی به لاجوردیان تغییر داده بود.

احمد لاجوردی (کارآفرین)، سناتور قاسم لاجوردی و حبیب لاجوردی (موسس تاریخ شفاهی) فرزندان محمود لاجوردی و از نسل سوم این خانواده محسوب می شوند. نسل چهارم این خانواده شامل علی و حمید ( فرزندان احمد لاجوردی) هستند که در داخل و خارج از کشور به تجارت و صنعت اشتغال داشتند.

از سال ۱۳۳۰ لاجوردی‌‌ها وارد عرصه صنعتی شدند. بعدها به تولید روغن نباتی، نخ، پارچه، قالی، فلاسک، کشتیرانی و خدمات مالی مانند تاسیس بانک و شرکت‌های خدمات کامپیوتری پرداختند. در سال ۱۳۴۸ اتاق بازرگانی ایران اکبر لاجوردیان  را به عنوان بازرگانی نمونه معرفی کرد.

اکبر لاجوردیان عضو هیئت‌رئیسه اتاق بازرگانی تهران، رئیس هیئت‌مدیره شرکت صنعتی بهشهر، عضو هیئت‌مدیره بانک بین‌‌المللی ایران و ژاپن  و مدیرعامل «گروه صنعتی بهشهر» و از بنیانگذاران شرکت‌های «مخمل کاشان»، «راوند کاشان» و «پلی اکریل» بود. حاج اکبر همچنین دریافت کننده جایزه امین الضرب در سالهای اخیر از سوی اتاق بازرگانی کشور بود

 دکتر علی اصغر سعیدی در کتاب خود با عنوان « سرمایه داری خانواد گی خاندان لاجوریان»، نکات ارزشمند و درس آموزی را یادآوری کردند که به گمان من، مطالعه آن بر هر کارآفرین ایرانی  واجب است.

خلاصه ای از این کتاب را می توانید در مقاله زیر مطالعه کنید