روستای پٌشته، نمادی از معماری منحصربفرد پلکانی در منطقه تایباد

جواد خدادوست( باستان شناس)

یکی از مصادیق زیبا و چشم­نواز معماری ایرانی، روستاهای پلکلنی است که در دامنه کوه­ها یا تپه ­ها و به ­طور کلی بر روی شیب­ها ساخته می­شود. این روستاها به ­دلیل بافت متفاوت معماری و نحوه مواجهه با محدودیت­های طبیعی همواره مورد توجه قرار گرفته و از آنها به­ عنوان مقاصد گردشگری یاد می­شود.

در منطقه تایباد نیز معماری روستای «پشته» نمادی منحصربفرد از سازگاری انسان با طبیعت است. این روستا که در فاصله 37 کیلومتری جنوب­غرب تایباد و 15 کیلومتری شهر مشهد ریزه و در دامنه تپه ­ای در میان رشته ­کوه­های باخرز، در جوار یکی از شاخابه ­های کال مرغاب قرار گرفته است، تمام ویژگی­های یک بافت تاریخی چشم­نواز و زیبا را دارد.

قدمت این روستا با توجه به آثار معماری به دوره تیموری- صفوی می­رسد، اما قبرستان بزرگ روستا و حکایات اهالی روستا، از سده­های بسیار دورتر نیز گواهی می­دهند. این روستا متشکل از مسجد، پایاب، قنات­ و بافت مسکونی است که در پیرامون مسجد، قنات و پایان سامان یافته­اند. البته امروزه مسجد تاریخی روستا را تخریب کرده­اند تا مسجدی با مصالح نوین بسازند؛ اما مسجد قدیم روستا همانند مسجد روستای استای، دارای 9 چشمه گنبد بوده است.

پایاب دارای دو بخش زنانه و مردانه است و با استفاده از ساروج و آجر ساخته شده است. در دو سوی مسجد و پایاب، و بر روی پشته ­های مشرف بر آنها، خانه­ های مسکونی قرار گرفته است و شاید نام روستای پشته نیز برگرفته از موقعیت قرارگیری خانه­ ها بر روی “پشته” بوده باشد.

 خانه­ های روستا با استفاده از قلوه­سنگ، خشت و چوب ساخته شده است؛ به­این ترتیب که از قلوه­سنگ در پی برخی ساختمان­ها، از خشت در دیوار و از چوب در سقف بهره برده شده است. ساختار خانه ­ها به ترتیبی است که سقف خانه پایینی، حیاط خانه بالایی به­شمار می­رود که بسیار منحصر بفرد است. تمامی خانه­ ها دو طبقه است و از طبقه همکف برای آغل حیوانات و یا انبار استفاده شده و طبقه دوم مخصوص نشیمن می­باشد.

 ساخت طبقه همکف که در لهجه محلی به آن “لون” هم گفته می­شود بسیار جالب است؛ به ­این ترتیب که مردان با استفاده از تیشه و کلنگ، دل تپه­ ها را می­شکافتند و فضایی دستکند که در برخی اوقات شامل چند دالان است را به­وجود می­آورند. ساخت این فضاهای دستکند در پشته بسیار اهمیت داشته و ساخت آن نشانه بلوغ و مردانگی و تشکیل خانواده نیز می­باشد.

 بافت پلکانی روستا، چشم­انداز کوهستان، آب و هوای دل­ انگیز، باغات زیبا و فرآورده­های دامی و کشاورزی روستای پشته بیش از پیش نیازمند توجه در جهت جلب گردشگران و عاشقان طبیعت و تاریخ است.