ریشه های خطرپذیری رمانتیک ایرانیان در سیاست خارجی

«گراهام فولر» پژوهشگر امریکایی در بخشی ازکتاب «قبله عالم: ژئوپولیتیک ایران» به آن دسته از خصوصیات روحی و روانی ایرانیان اشاره می کند که علاوه بر رفتارهای داخلی، حتی به سیاست خارجی آنان نیز شکل خاصی بخشیده است.

به عقیده او بخش زیادی از خصوصیات فردی و جمعی بر آمده از فرهنگ سیاسی ایرانیان، از عوامل محیطی و تاریخی و نیز از حقارت فرهنگی ناشی از شکست‌های پیاپی بعنوان وارثین تمدن بزرگ متأثر شده است.

فولر تلخ کامی و تحقیر ناشی از شکست حیرت آور در مقابل تهاجمات خارجی را محور نگرش ها ورفتارهای سیاسی ایرانیان می داند و معتقد است که ایرانیان همیشه تسلیم بلند پروازی افراطی در تبیین سیاست خارجی خود برای جبران این شکست ها بوده اند. از اینرو همواره باعث پذیرش خطراتی شده اند که منشاء آن رمانتیک و غیر واقع بینانه بوده است !

گراهام فولر البته کارمند رسمی سازمان اطلاعات مرکزی امریکا (سیا) است. از اینرو، در نگاه اول همه ما باید نظرات اودر باره فرهنگ سیاسی ایران را با تردید و تامل ارزیابی کنیم . با این حال، او به یک واقعیت تاریخی، غیرقابل کتمان، یعنی شکست امپراطوری پرشوکت ایران حداقل در پنج جنگ سرنوشت ساز اشاره می کند.

کشور ایران تقریبا از معدود کشورهای دنیاست که پنج بار در دوره حمله اسکندر،حمله اعراب، حمله مغولها، حمله افغانها ونهایتا حمله متفقین کاملا اشغال شده است. در تمام این دوران، کشور ایران قبل از اشغال، در کسوت کشوری قدرتمند می زیسته و تقریبا بعد از اشغال، سالها در ورطه اضمحلال به سربرده است. از اینرو نوستالوژی و آرزوی بازگشت به عظمت پبشین، همیشه در فرهنگ ایرانی حضورداشته و در عرصه سیاست خارجی انعکاس داشته است.

در دوران مدرن نیز استناد به افتخارات گذشته، بخشی از استراتژی دفاعی ایران در رویارویی با غرب بوده است، در دوران پهلوی دوم از لزوم بازگشت کشور به تمدن آریایی سخن گفته می شد. در دوره هاشمی رفسنجانی سخن از تمدن بزرگ اسلامی با فرهنگ ایرانی در میان بود . خاتمی به تمدنی مرکب از عناصر ایرانی و اسلامی فکرمی کرد و در دوره احمدی نژاد آشکارا در مدح کورش و حتی تفوق مکتب ایرانی براسلامی سخن گفته می شود و داعیه مدیریت بر جهان داشت

در مجموع، سخن گفتن از گذشته پدیده ناپسندی نیست وحتی تا آنجا که به افزایش اعتماد و غرور ملی منجر شود می تواند بسیار مفید نیز باشد. اما تبیین سیاست خارجی در هر دوره ای می باید متناسب با توانمندی ها و قدرت ملی همان دوره باشد و گرنه ترسیم اهداف ملی آینده به صرف احیای افتخارات گذشته می تواند مارا به استقبال همان خطراتی ببرد که به گفته گراهام فولر منشاء آن رمانتیک و غیر واقع بینانه است.
جمله معروفی هم از احمد رمضانی، استاد ایرانی تبار در مراکز تحقیقاتی جهان، وجود دارد که می گوید ایرانی ها معمولا در مذاکرات دیپلماتیک از حداکثر خواسته های غیر ممکن شروع می کنند و آنقدر مذاکرات را طول می دهند تا در نهایت مجبور شوند به حداقل ها، رضایت دهند!

ارسال نامه ترامپ، با مضمون یا « توافق» یا « جنگ» اگرچه بدور از منطق دیپلماتیک است اما فراموش نکنیم که این رویه جنون آمیز ترامپ، مخاطب خاص ندارد و فقط کشور ما را شامل نمی شود. چین، کانادا، مکزیک، اکراین، مصر، اردن، کل اروپا و در آینده شاید کل جهان، مصمون از جنون او نخواهند بود. بنابراین، وظیفه ملی همه ماست که با عقلانیت و تدبیر از این گذرگاه خطرناک به سلامت عبور کنیم. دیپلماسی دقیقا برای چنین روزهایی تعریف شده است. ناگفته پیداست که یک ایران متحد و منسجم، هدف راحت و قابل دسترسی برای هیچ کشور متخاصمی نخواهد بود.