سکونت گاههای غیر شهری در ایران ؛ تفاوت «روستا» با «ده»، «آبادی»، «کلاته» و «قلعه» و غیره…

🌿 سکونت گاههای غیر شهری در ایران، با عناوین مختلفی همچون، روستا، ده، دهکده، قریه، آبادی، مزرعه، قلعه، قصبه، رباط، واحه و غیره شناخته می شوند که در منطقه تربت جام، باخرز، صالح آباد و تایباد نیز، کماکان همین اسامی در جریان است؛ هر چند بعضا از مفهوم اصلی خود فاصله گرفته است.

🌿 تقسیم بندی این اماکن مسکونی در ایران و جهان معمولا بر اساس میزان جمعیت، هویت جمعی و یا نوع معیشت و نظام تولیدی آنها، صورت می گیرد اما در بسیاری مواقع هم، بدون توجه به این معیارها، هر سکونت گاهی به یک نامی خوانده شده است. این اسامی چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟

♦️ 1-روستا
🌿 روستا که در متون کهن ایران «روستاک»، «روستاغ» و «روستاق» نامیده می شد، به معنی سرزمین وسیع و پهناور بود. این اصطلاح در ایران بعد از اسلام نیز رایج شد و به مراکز آباد که شبیه شهرها بود، گفته می شد. همچنانکه در برخی منابع تاریخی، باخرز، زام (جام) را از «روستاق» های شهر بزرگ نیشابور به حساب آورده اند.

🌿 به مروز زمان که برخی«روستاق ها» تبدیل به بلاد یا شهر شدند، عنوان «روستاق» از رونق افتاد و به «روستا» تبدیل شد. عنوان «روستا» معمولا به آندسته از سکونت گاههایی گفته می شودکه بر شیوه تولید کشاورزی و دامداری استوار است و از آنجا که این نوع زندگی توام با رنج و سختی و شرافت بود، روستائیان نماد کوشندگی و سخت جانی به حساب می آمدند.

🌿 در حکایتی که سعدی از شهر شام (از سوریه امروز) نقل می کند این سخت کوشی و نیز قطب بندی طبقاتی میان روستائیان با اشراف تن پرور و کاهل شهری به چشم می خورد :

🔸وقتی افتاد فتنه‌ای درشام
🔸هر کس از گوشه‌ای فرا رفتند

🔹 روستازادگان دانشمند
🔹به وزیری پادشا رفتند

🔸پسران وزیر ناقص عقل
🔸به گدایی به روستا رفتند

🌿 و یا بعد از او، مولانا می گوید:

🔹«روستایی گاو در آخور بِبَست
🔹 شیر، گاوش خورد و بر جایش نشست».

که در این بیت نیز اشاره به شغل اکثریت روستائیان یعنی دامداری است البته مضمون این حکایت در برگیرنده پندی حکیمانه است که چگونه صیاد، جای صید را می گیرد.

🌿 در سالهای قبل از انقلاب، برخی مارکسیست ها و یا مائوئیست های ایرانی، ضمن نقد به مدرنیته، شهر نشینی و صنعت، خواهان بازگشت مردم به روستاها و احیای اقتصادی کشاورزی سنتی بودند. در میان رهبران مذهبی انقلاب 57 نیز تمایلاتی به رها کردن صنعت و بازگشت به فلاحت در روستاها وجود داشت که با وقوع جنگ و نیاز به ساخت تسلیحاتی و راه اندازی کارخانه ها برای تامین ارزاق عمومی، این تفکر خطرناک به فراموشی سپرده شد.

🌿 در آثار برخی از نویسندگان ایرانی دهه 40 مثل باقر مومنی، جلال آل احمد، غلامحسین ساعدی و بویژه محمود دولت آبادی، «روستا » نماد اصالت در مقابل طبقه نوظهور بورژوازی شهری بود. به عقیده دولت آبادی بعد از انجام اصلاحات ارضی و مهاجرات روستائیان به شهرها، پاکی و اصالت آنها در معاشرت با طبقه سوداگر شهر نشین، مخدوش می شد.

🌿 این اصالت خواهی هنوز هم در نوشته ها و اشعار برخی نویسندگان و شعرای روستایی مقیم شهرها به چشم می خورد.

جلیل صفربیگی می سراید:

🔸« قربان صداقت و صفای خودمان
🔸ماییم و دل پاک و خدای خودمان
🔹در شهر شما نمی توان عاشق شد
🔹 باید برم به روستای خودمان»

🌿 در مجموع روستا و روستا نشینی که مبتنی بر یکجا نشینی و نظام تولیدی مبتنی بر کشاورزی، باغداری و دامداری است در مقابل جمعیت های صحرا گرد و متحرک به کار می رفت. اما به مروز زمان، روستا نشینی، نقطه مقابل شهر نشینی قرار گرفت.

🌿 از حیث تقسیمات کشوری، امروزه سکونت گاهها در ایران را بر اساس میزان جمعیت تقسیم می کنند و مثلا اماکن زیر 5 هزار نفر را روستا و بیش از آن را شهرک می نامند. در دیگر کشورهای جهان، این معیارها متفاوت است. مثلا در ژاپن، روستاهایی با 30 هزار نفر جمعیت نیز موجود است.

🌿 اغلب آبادی های منطقه ما هم روستا نامیده می شوند. مثل روستای محمود آباد بالاجام، همت آباد باخرز، رهنه تایباد، علی خواجه پایین جام و غیره که معمولا برگرفته از نام بانی و آبادگر آن و یا خاندان و طوایف ساکن و نیز اسامی زیارتگاهها و رودها و کوهها است. مثلا روستاهای سیه لاخ، کمر سبز، کوه سفید، فیروز کوه، کمرچه و غیره از کوههای اطراف آن اخذ شده است.

🌿 همچنین در تربت جام، تایباد، باخرز و صالح آباد شاهد روستاهایی با اسامی خاص و جالب مثل کلاته خونی، گرازی، المجوق، گوربند، سمرغاوه، گوش لاغر، کنده سوخته، درس آخوند، تیمنک، چهاربرجی، شیزن، کافچ، فرزنه، نقار خانه و غیره هستیم که ریشه یابی تاریخی و علت نامگذاری آنها، می تواند بسیار مفید و آگاهی بخش باشد.

🔻 در بخش های بعدی این نوشته  به تفاوت روستا با «ده»، «آبادی»، «کلاته»، «قریه»، «رباط» و «قلعه» و نمونه هایی از سکونتگاههایی با همین عناوین در منطقه ما، اشاره خواهد شد.