«صندوق احتیاط کارخانجات» چه زمانی و با چه هدفی تاسیس شد؟

امین داودی- در پی سیاست صنعتی شدن ایران از سال 1310 به بعد مسائل کارگری، بهداشت و وضع عمومی آنان و خانواده‌هایشان و رفاهی کارگران مورد توجه دولت قرار گرفت. بر همین اساس دولت نظامنامۀ «کارخانجات و موسسات صنعتی» را تصویب کرد. به موجب ماده 48 آن، صاحبان کارخانجات موظف بودند، ماهانه صدی دو درصد از مزد کارکنان و کارگران را کسر کنند و به نام «صندوق احتیاط و صرفه‌جویی» به بانک ملی ایران و با حساب «صندوق احتیاط» برای کارخانه، بسپارند.

برابر مادۀ 46 این صندوق، مقرر شد که وجوه حاصله از کسری دو درصد از حقوق کارگران در موارد زیر به مصرف برسد:

یک: «مراقبت از صحت مزدوران، از عمله و کنتراتی و غیره، و معالجه کسانی که در نتیجۀ انجامِ وظیفه مریض یا مجروح شوند.»

دو: «پاداش به کسانی که در نتیجه انجامِ وظیفه دائما از عضوی از اعضای بدن مجروح باشند یا برای همیشه ار کار بیفتند.»

سه: «پاداش به کسانی که در نتیجۀ انجامِ وظیفه تلف شوند»

همچنین برابر با ماده 51 مشخص شده است که اشخاصی که بر اثر انجام وظیفه مبتلا به بیماری می‌شوند، به طوری که برای بازیابی سلامتی خود به معالجه و استراحت نیاز دارند، معادل نصف حقوق ایام معالجه و استراحت آنان می‌بایست از سوی صندوق احتیاط به عنوان «حق العلاج» پس از تنظیم صورت جلسه، پرداخت شود. در ماده 53 نظامنامه تصریح شده است که صندوق احتیاط موظف است به وراث قانونی و اشخاص تحت تکلف کسانی که در حین انجام وظیفه کشته شوند یا صدمه‌ای به آنها وارد شود که به مرگ آنان منجر گردد، معادل دو سال آخرین حقوق مقتول یا متوفا پرداخت کند.

لازم به ذکر است که برابر اسنادی که از بودجه اداره کل صناعت (وزارت صناعت) در دست است، در بودجه این تشکیلات ردیف‌هایی برای «اعتبار جبران خسارات مالی و جانی مستخدمین در راه ایفای وظیفه» و «مدد معاش کارکنان» پیش بینی شده است.

این صندوق زیر نظر اداره کل صناعت و معادن بود و مدیر کل بر حسن اجرای کار صندوق نظارت می‌کرد.

بنابراین می‌توان گفت ریشه‌های شکل‌گیری سازمان تامین اجتماعی در ایران امروز به یک قرن اخیر و در مواجهه تمدنی ایرانیان با تمدن غرب و شکل‌گیری دولت مدرن در ایران برمی‌گردد. در این عصر (مشروطه) به تدریج سیاست‌های صنعتی شدن ایران طی شد و در پی آن کارخانجات جدید دایر گردید و برای رفاه حال کارگران صندوق‌هایی از جمله صندوق احتیاط کارخانجات تاسیس شد.