صنعتِ مرگ 

مکتب فرانکفورت بر خلاف مارکسیست های قدیمی که معتقد بودند اقتصاد و صنعت زیر بناست و به فرهنگ و رسوم جامعه شکل می دهد، این ایده را مطرح کرد که در جوامع مدرن و سرمایه داری، فرهنگ نه تنها روبنا و کم اهمیت نیست بلکه در قالب باورها و رسوم و از طریق رسانه ها و کلیسا و معابد، حتی اقتصاد و صنعت خودشان را هم پدید آورده اند. بنابراین از اصطلاح « صنعتِ فرهنگ» یاد می کند. یعنی صنعتی که از ناحیه فرهنگ به معنای عام و آداب رسوم جوامع به معنای خاص پدید می آید.  ( مقاله من در باره اندیشه آدرنو را می توانید اینجا بخوانید).

یکی از جلوه های صنعتِ فرهنگ در جامعه امروز ما، «صنعتِ مرگ» است. یعنی ظهور مجموعه ای از صنایع و مشاغل و مکاسبی که از ناحیه فرهنگ جان باختن آدمها و نوع سوگواری های مرتبط با آن پدید می آید. گاه این صنعت و رفتار مترتب بر آن، چنان بر فضا سوگواری سایه می اندازد که اصل مویه و غم فراغ  از دست رفتگان، به حاشیه می رود و آنچه اهمیت می یابد انتفاع ناشی از صنعت مرگ است.

روز دوشنبه برای خاکسپاری پیکر دوست مغفورم به بهشت زهرای تهران رفته بودم. چند ساعتی زمان برد تا جنازه را تحویل خانواده دهند و مراسم  تدفین انجام شود. از اینرو،  در مقابل سالن های تطهیر، فرصتی دست داد  تا قدری در حال و روز بازماندگان و خانواده و بستگان رفتگان، خیره شوم که بسیار عجیب، حزن آور و عبرت آموز بود.

روزانه احتمالا هزار نفری در دسته های 20 یا 30 نفری برای تحویل پیکر عزیزانشان، مقابل سالن های تطهیر، تجمع می کنند. نکته قابل تامل اینکه هر فرد یا دسته ای، فقط در اندوه از دست رفته های، خودشان مشغولند و اعتنایی به مصیبت و نوع و حجم اندوه، دیگران ندارند. چیزی شبیه صحرای محشر است که هر کس باید به درد خودش بنالد و دیگران را به حال خوشان وانهد.

از هر گوشه ای فریاد و  شیونی بلند است که هیچ ارتباطی به هم ندارد. داغ ها متنوع است اما فصل مشترک همه آنها، از دست دادن است. یکی می گوید وای پدرم رفت، دیگری می گوید مادرم مرد، از آن گوشه کسی در سوگ برادرش یا خواهرش اشک می ریزد و یا زن شوهر مرده ای بر سر و صورتش می کوبد. خوب که به جملات و عبارات لابلای شیون ها، دقت کنی، می بینی که حتی از دست دادن عزیزان هم درد مشترک آنها نیست. یکی می گوید من چگونه بدون او زندگی کنم، دیگری می گوید آینده  فرزندانش و یا اوضاع پدر و مادر پیرش چه  می شود و خلاصه سوگواری ترکیبی می شود از غم فراق او و تحمل رنج های دنیای بدون او.

از یک منظر، بهشت زهرای تهران و بوروکراسی و تشریفات منتهی به آن، تجلی گاه« صنعتِ مرگ» است؛ به نحوی که بستگان درجه یک فوت شدگان و یا صاحبان اصلی عزا، اصلا فرصت گریه کردن نمی یابند. کروکی پلیس، پزشکی قانون، تسویه بیمارستان، گواهی فوت، جواز دفن، خرید قبر، سفارش سنگ قبر، تاج گل، اداره غسالخانه، قبر کن، نوحه خوان، سیستم صوتی، صندلی ها، چادر سایه ساز، شربت، خرما، حلوا، وسائل ایاب و ذهاب و در ادامه رزرو رستوران و بقیه و حتی همان گدای فرصت طلبی که صاحبان عزا را در مقابل چشم دیگران هدفگذاری می کند، همه از نشانه ها و مصادیق صنعت مرگ است که رسوم ناشی از فرهنگ  بر جامعه امروز تحمیل کرده است.

جمعی در مقابل غسالخانه با صدای بلند در مرگ جوانی ناکام گریه می کردند که ناگهان بلند گو از خانواده فرد فقید تقاضا کرد که برای تسویه فیش نمی دونم فلان به خروجی شماره فلان مراجعه کنند. در یک لحظه، گریه ها قطع شد. اول به هم نگاه کردند. هر حرکتی هزینه ای گزاف به همراه دارد که ممکن است کسی موجودی لازم نداشته باشد. در نهایت هریک به سویی دویدند و فراموش کردند که چه کسی به خاطر چه حادثه ای از دست رفته است.

 همه چشم ها به خروجی غسالخانه و تابلو های کوچکی است که نام فوت شدگان بر آن نوشته شده است. به محض اینکه جنازه تحویل می شود در سالنی که به مانند خط تولید یک کارخانه است، تند تند نماز میت می خوانند و خارج می شوند که جایی برای نفر بعدی باز شود. یک مراسم دفن حداقل 5 تا 6 ساعت طول می کشد که این درست همان زمانی است که صنعت مرگ تعیین کننده آن است.

خیابان های منتهی به بهشت زهرا پر است از بیلبوردهای تبلیغاتی که صنعت مرگ را به نمایش گذاشته اند. حتی شرکت ها درست شده اند که مدعی انجام مراسم تدفین و غزاداری از صفر تا صد هستند. روند همینطور پیش برود در آینده نزدیک کل مراسم سوگواری به همراه انجام گریه و مویه برون سپاری خواهد شد. این چیزی که صنعت مرگ طلب خواهد کرد.

به یاد می آورم در روستای قدیم خراسان که اگر کسی شباهنگام می مرد، تا قبل از طلوع خورشید، دفن شده بود؛ بدون آنکه صاحبان اصلی عزا، زمانی و  زحمتی را متحمل شده باشند.