همکاری تربت جامی ها با نادرشاه در حمله به کافر قلعه

نواحی فراه و هرات افغانستان از دوره هخامنشیان با تحولات سیاسی ایران در پیوند بوده اند اما یکی از رویدادهای مهم تاریخی، جنگ نادره قلی خان افشار حاکم خراسان با افغانی های ابدالی در نزدیکی دژ تاریخی «کافر قلعه»  است که امروزه اسلام قلعه نامیده می شود.

 

بعد از حمله محمود و اشرف افغان به اصفهان و سرنگونی شاه سلطان حسین صفوی، هنوز در برخی مناطق ایران مقاومت هایی علیه افغان ها و به رهبری شاه طهماسب دوم در جریان بود.  نادر در همین دوره (1105 خورشیدی) به عنوان سردار سپاه طهماسب صفوی انتخاب شد و جنگ با افغانها، برای بازپس گیری خراسان و عقب راندن آنها از کل ایران را آغاز کرد.

 

نادر سه سال بعد (1108 شمسی) با لشکر اشرف افغان در دامغان و سپس مورچه خورت اصفهان و شیراز درگیر شد و آنها را شکست داد. سپس با فتح خراسان، آماده نبرد نهایی برای فتح هرات شد. 

 

نادر در شهر تربت جام مستقر شد و با جلب حمایت تعدادی از اقوام و خوانین جام و باخرز با لشکر 25 هزار نفری به جنگ ابدالی های افغان رفت که با دو لشکر 30 هزار نفری به فرماندهی الله یارخان( از هرات) و ذوالفقار خان(از فراه)  در نزدیکی کافر قلعه سنگر گرفته بودند.

 

در کافر قلعه جنگ سختی میان نادر و افغانها درگرفت. نادر در محاصره پیاده نظام سپاه افغان گیر افتاد و نیزه ای به پای او اصابت کرد و نزدیک بود که کشته شود اما ناگهان طوفانی از خاک و شن بلند شد و بقیه سپاهیانی که به کمک الله یار خان می آمدند، از نیمه راه بازگشتند.

 

بعد از آن نادر وارد هرات شد و با توپ های جنگی، شهر را تصرف و به حکومت افغانها پایان داد. بعدها هم نادر با کنار زدن باز ماندگان صفوی، خود پادشاه قدرتمند ایران شد.

 

 سلطنت نادر بر بافت سیاسی و اجتماعی منطقه جام و باخرز قدیم اثرگذار بود و  بسیاری از حکام محلی و خوانین و زمینداران بزرگ منطقه ما، بازماندگان سپاه نادر هستند. نادر تعصب قومی و مذهبی نداشت از اینرو در سپاه او از همه اقوام و مذاهب حتی خود افغانها حضور داشتند

 

نامگذاری « کافر قلعه» به «اسلام قلعه» باید طی چند دهه اخیر صورت گرفته باشد چون در کتاب «جغرافیای تاریخی خراسان» نوشته وزارت جنگ انگلستان شهر تایباد را قریه ای در غرب کافر قلعه معرفی کرده است. یعنی تا اواخر دوره قاجاریه همچنان به کارفر قلعه مشهور بوده است. 

 

  کافر قلعه، بر گرفته از نام یک دژ مستحکم  و مرتفع باستانی و متعلق به دو هزار سال پیش است که با سنگ، خشت پخته و گچ ساخته شده است و در حقیقت، یکی از عجایب معماری قدیم به حساب می آید. این سازه کاربردهای تفریحی و نیز امنیتی و نظامی داشته است. 

 

براساس روایت های تاریخی، این قلعه متعلق به یکی از فرمانروایان محلی به نام «کک کهزاد» بوده که در بالای آن می نشسته و نبرد پهلوانان محلی را نظاره می کرده است. در کنار آن چاههای بسیار عمیق  حفر شده است که مطابق بررسی باستان شناسان آمریکایی مایکل یان ( (Michael Yon از روی استخوان های کشف شده، احتمال می رود که بازداشتگاه و یا قتلگاه مخالفین و اسرای جنگی بوده است. 

 

در بالای این قلعه، همچنین چند انبار محل نگهداری غنائم و  عمارتی دیگر مشاهده می شود که می گویند متعلق به خواهر کهزاد و محل زندانی کردن زنان ودختران ربوده شده، بوده است و آنرا با افسانه «چهل دخترون» مربوط می دانند. ناگفته نماند که در کوه «شهرند» باخرز هم غاری با عنوان «چهل دختری» وجود دارد که آنرا محل اختفای دختران در هنگام حمله مغولان می دانند. در دیگر مناطق ایران هم، دخمه های تاریخی با همین نام وجود دارد

 

براساس افسانه های موجود، از آنجا که کهزاد انسان سنگدل و بی رحمی بوده ، عمارت و محل زندگی او، بعدها به «کافر کلا» و«کافر قلعه» مشهور شده است. البته کافر قلعه ای هم در سنگسر سمنان وجود دارد که آن هم داستان دیگری دارد. کلمه «کلا» به معنی آبادی و محل سکونت، هم اکنون در استان های شمالی ایران مورد استفاده قرار می گیرد. آنچه محتمل است اینکه کلمه «کافر» باید بعد از ورود اسلام به این منطقه، مورد استفاده قرار گرفته باشد.

 

کافر قلعه با افسانه رستم سیستان هم در آمیخته و از جنگ او با پهلوان کهزاد در همین قلعه هم  سخن به میان آمده است.  گفته می شود که سالیان درازی رستم در صدد تصرف این قلعه بود و هر بار با سنگ پرانی کهزاد، ناکام می ماند . بطوری این قلعه تاریخی روزگاری به «دژ مرگ» برای رستم تبدیل شده بود. وجود تکه های سنگ در اطراف این قلعه، چنین شائبه ای را قوت بخشیده است که رستم با سپر آنرا دفع کرده است.