پر نفوذترین نشریه روشنفکران ایرانی در خارج

در بهمن ماه سال 1294 خورشیدی اولین شماره نشریه « کاوه » به همت و مدیریت سید حسن تقی زاده و به زبان فارسی در برلین آلمان منتشر شد. از جمله مهمترین اهداف تعریف شده برای این نشریه توجه به ارزش های ملی و باستانی ایرانِ قبل از اسلام بود.

تصویر صفحه اول روزنامه، مردی بود که درفش کاویانی در دست گرفته و عده‌ای از سپاهیان و شورشیان با در دست داشتن ابزار جنگی  به دنبال او حرکت می‌کنند. تحریریه این نشریه را «هیات میهن‌پرستان ایران در برلین» شامل می شدند که اغلب مشروطه خواهانی بودند که با ناامیدی از دستاوردهای انقلاب مشروطیت جلای وطن کردند. به همین دلیل حتی حیدر خان  عمواوغلی هم چندی به آن پیوست.  این نشریه بعضا ارگان حزب نوگرای دموکرات نیز به حساب می‌آمد.

با این حال علاوه بر تقی زاده، مشاهیری نظیر جمال‌زاده، علامه قزوینی، ذکاءالملک فروغی و ادوارد براون  نیز برای  مجله کاوه مقاله می‌نوشتند. اما فعال مایشاء آن بی‌شک خود  تقی‌زاده بود.

کاوه و مساله تجدد در ایران

دوره نخست انتشار کاوه 4 سال به طول انجامید. در این دوران به قول خود گردانندگان مجله، کاوه «ندای چند تن از بومیان یک کشور بدبخت زبون دشمن، یعنی ایران» بود که «در این روز رستاخیز ملل و فزع اکبر در شهر برلین، مرکز حرکت محیرالعقول جنگ جهانگیر گردآمده و درباره مملکت ستمدیده خود فکر می‌کنند.» مضمون اساسی ۳۵ شماره اول کاوه افشای جنایت‌های روس و انگلیس در ایران بود. به کرات این دو کشور به‌عنوان دشمنانی جرار نکوهیده می‌شدند.

اما دوره دوم انتشار کاوه در قالب ماهنامه‏‌اى تحلیلی در برلین آغاز شد و برعکس دوره نخست که رویکردى صرفا سیاسى داشت، این‏بار مجله با رهیافتى انتقادی به مسائل اجتماعى ـ سیاسى ایران و با رویکردى روشنفکرانه منتشر می‌شد و مقالاتی راجع به ادبیات و تاریخ ایران باستان درج می کرد.

آرمان های کاوه در اندک مدت با استقبال گرم محافل روشنفکری ایران روبرو شد و توانست از حد و حدود یک نشریه صرف خارج شده و باور‌های خود را تبدیل به دیدگاه فکری رایج  کند که در نهایت بعد از کودتای اسفند 1299 سرنوشت نیمه نخست قرن جدید ایران را رقم زد.

تغییر محتوا از سیاسی به ادبی – فرهنگی

در ۳۰ مارس ۱۹۲۲ «ورقه فوق‌العاده کاوه» از «تعطیل موقت» آن خبر داد و این یکی نیز مانند بسیاری «تعطیلی‌های موقت» دیگر تاریخ مطبوعات ایران همیشگی شد. در این فاصله ۵۲ شماره کاوه به چاپ رسید.

نفوذ کاوه در اندیشه ایرانیان و تغییر دیدگاه‌شان  باعث شد تا بسیاری از ایرانیان از یک سو به واپس ماندگی نظام قاجاری آگاهی یابند و چاره را در اخذ «تمدن جدید» جستجو کنند و از سوی دیگر بتوانند به دولتی بیاندیشند که به استقلال و منافع ملی و عرض اندام در برابر نیروهای استعماری علاقه نشان می‌دهد.

اما جنجالی‌ترین رویکرد کاوه با توجه به این که بیشتر گردانندگان و نویسندگان آن از مبارزان بزرگ مشروطه به شمار می‌رفتند، تجدید نظر طلبی آن‌ها بعد از جنگ جهانی نخست و سرخوردگی از اوضاع کشور بود. این عده از نخبگان چاره گذار از آن وضعیت بحرانی را در مقوله‌ای به نام «استبداد منور» جستجو می‌کردند. موضوعی که بسیاری از روشنفکران وقت را به رضا شاه نزدیک کرد.

با همه اینها، بدون اغراق می‌توان گفت مجله کاوه از عمیق‌ترین و موثرترین نشریات تاثیر گذار بر روشنفکران داخل ایران بود.