پیوند رشد اقتصادی و تکامل دیدگاه‌های فلسفی

جواد لگزیان-کتاب با جُستارى درباره روشنگرى و فرهنگ از شیوا  کاویانی و شرحی مختصر از زندگی لوسین گلدمن آغاز می‌شود. سپس در بخش اصلی کتاب به ترتیب فصل‌های ساخت روشنگرى؛ روشنگرى و باور مسیحی؛ و روشنگرى و مسائل جامعه‏ى نو را خواهیم خواند. در پایان کتاب هم فرهنگنامه‏ى خُرد از شیوا  کاویانى آمده است که تمامی واژگان کلیدی کتاب را توضیح داده است و راهنمای خوبی برای درک کتاب است.

از نگاه گلدمن در گستره‏ى تاریخ اجتماعى، روشنگرى یک مرحله‏ى مهم تاریخى در رشد اندیشه‏ى بورژوازى غرب است که در کل یک بخش اساسى و منحصر به فرد تاریخ فکرى انسان را تشکیل مى‏دهد و به‏منظور فهم اندیشه‏هاى اساسى روشنگرى، مى‏بایست با تحلیل فعالیتى آغاز کرد که براى بورژوازى بسیار مهم مى‏نمود و بیشترین تأثیر را در تکامل اجتماعى و خردورزى داشت؛ و این فعالیت، رشد اقتصاد و بیش از همه بنیادى‏ترین عنصر آن، مبادله، بود.

به عقیده گلدمن رشد اقتصاد بازار، که مقارن سده سیزدهم آغاز شد، ناگزیر بود شکل تفکر غربى را به‏طور بالنده تغییر بدهد. این رشد در واقع بنیاد اجتماعى دو جهان‏بینى بزرگ بود که شاخص نگرش اروپایى است، که همچنان تا زمان پاسکال، کانت و حتى بعدها نیز حاکم بوده و در کنار بینش‏هاى دیالکتیک، رمانتیک و تراژیک تداوم یافته است. این دو جهان‏بینى همانا سنت‏هاى آروینى و خردمنشانه‏اند که روشنگرى فرانسه همنهاد آن‏ها است.

اما چگونه ممکن است دیدگاه‏هایى این‏ چنین متضاد، در نتیجه‏ى رشد بورژوازى پدید آمده باشد و چگونه اکثر نویسندگان روشنگرى سده‏ى هجدهم در فرانسه، توانستند به دور از مشکلى خاص، منشى میانه‏ى تندروى و محافظه‏کارى برگیرند؟

به باور گلدمن این دو فلسفه در یک مفهوم بنیادى با هم شریک‏اند و آن برخورد با شعور فردى، به‏عنوان خاستگاه بنیادىِ علم و عمل است: خردمنشى ناب این خاستگاه را در تصوراتى فطرى مى‏یابد که مستقل از تجربه وجود دارند. آروین‏گرایى ناب با طرد کامل مفهوم تصورات فطرى، این خاستگاه را همان دریافت‏هاى حسى مى‏داند که کم و بیش در تفکر آگاه «ماشین»وار سازمان یافته‏اند. غالب اندیشمندان روشنگرى فرانسه موضع سومى، میانه‏ى خردمنشى و آورین‏گرایى، اتخاذ کردند. آنان به‏شدت دکارت‏ستیز بودند و طبیعیات دکارت را (که «افسانه‏ى گردبادها» مى‏نامیدند) به مسخره مى‏گرفتند و بهترین نمونه‏هاى فکرىِ خود را در نیوتن و لاک مى‏یافتند و همراه لاک و تمام آروین‏گرایان، وجود معنا یا تصورات فطرى را انکار کرده و بر این مسئله پاى مى‏فشردند که آگاهى فردى بى‏هیچ تردیدى مبتنى بر آروین است. با این همه، آنان، در کل، به تفریح یا تلویح، به نقش فعال خرد حاصل از دریافت حسى اعتراف داشتند. داده‏هایى که در حافظه نگهدارى شده، در قالب اندیشه و علم سازمان‏یافته و با چیرگى خرد و همگامىِ احساس، عمل را براى فراهم ساختن بیشترین رضایت و شادمانى فرد هدایت مى‏کند… با وجود تمام کشاکش‏هاى موجود میان این سه نظام فلسفى، بى‏هیچ تردیدى روشن است که ما در مقابل خود با سه شکل فردگرایىِ همانندى روبه‏رو هستیم که برترى موقتى هر یک از آن‏ها، بیشتر در اثر شرایط عینى اجتماعى کشورهاى گوناگون در زمان‏هاى متفاوت، تعیین مى‏شود.

در اینجا گلدمن تصریح می‌کند: گویى میان رشد اقتصاد بازار، که هر فردى در آن به‏منزله‏ى بنیاد خودمختار تصمیم‏ها و اعمال خود رخ مى‏نماید، با تکامل دیدگاه‏هاى فلسفى مختلف درباره‏ى جهان، که همه‏ى آن‏ها آگاهى فردى را خاستگاه بنیادىِ علم و عمل مى‏انگارند، پیوندى تنگاتنگ وجود دارد. همین‏طور، از میان برخاستن همه‏ى مرجعیت‏هاى فرادست از آگاهى فردى، که سامان‏بخش تولید و توزیع است، با این دعوى همه‏ى نویسندگان روشنگرى پهلو مى‏زند که خردِ فردى مى‏بایست عالى‏ترین داور شناخته شود و تابع هیچ قدرت برترى نباشد.

در اندیشه گلدمن البته این مورد به هیچ وجه یگانه مورد پیوند میان روشنگرى و بورژوازى نیست و همه‏ى مقولات اصلى اندیشه‏ى روشنگرى یک ساختار اساسى همگون با اقتصاد بازار دارند، که به نوبه‏ى خود بنیان اجتماعى تکامل بورژوازى را تشکیل مى‏دهد. در این جا  گلدمن مهم‏ترین آن‏ها را فهرست می‌کند:

پیمان: هرگونه عمل مبادله مى‏بایست دست‏کم مشارکت دو طرف را در بر گیرد.

برابرى: داد و ستدْ برابرىِ هر یک از طرفینِ معامله را شرط اساسى پیمان تلقى مى‏کند. هر اندازه هم که اختلاف طبقاتى یا ثروت زیاد باشد، چنان‏که طرفین معامله را در بخش‏هاى دیگر زندگى اجتماعى از هم متمایز سازد، باز هم طرفین معامله در جریان داد و ستد، به عنوان فروشنده و خریدار (حتى زمانى که کالا به شکل مطلق پول باشد)، برابرند؛ از این رو، عمل مبادله در گوهر خود دمکراتیک است.

همگانى کردن: در مرحله‏ى بعد، مبادله به مفهومِ عمومیت هستى مى‏بخشد. خریدار از بازار براى یافتن فروشنده استفاده مى‏کند و بالعکس، اما این مسئله هیچ ربطى به منش شخصى طرف مقابل ندارد. در اصل اگر قراردادهاى مبادله به‏قدر کافى پیشرفته باشد، رفتار هر طرف در قبال یکدیگر، بر اساس قوانین کلى، و یکسره مستقل از این که طرفین در واقع که هستند، تعیین مى‏شود. از این روى، مقوله‏ى همگانى ( که در هر فهرستى نهفته است که کالاها را با قیمت ثابت براى فروش به مصرف کننده عرضه مى‏دارند) به‏طور فزاینده، هم معلول و هم شرط مبادله‏ى کالا مى‏شود.

مدارا: چهارمین مقوله‏ى فکرى که هم محصول مبادله است و هم سبب رشد آن، همانا مقوله‏ى مدارا است. درستى این ادعا چندان نیازى به توجیه ندارد. مبادله بر هیچ یک از باورهاى آیینی و اخلاقى طرفین اعتنایى ندارد ــ همان سان که به دیگر کیفیت‏هاى عینى آن نیز بى‏توجه است. این باورهاى دو سوى ربطى به عمل مبادله ندارد و به حساب آوردن آن‏ها در این مورد کار بیهوده است. واقعیت تاریخى نیز بر این تحلیل صحه مى‏گذارد که رشد مناسبات تجارى همواره در راستاى مخالف تعصب و جنگ‏هاى آیینی، فعال بوده است.

آزادى: مبادله تنها میان دو طرف برابر و آزاد امکان‏پذیر است. هرگونه محدودیت بر آزادى اراده و عمل، خود به خود امکان عمل مبادله را از میان مى‏برد. یک برده یا برده‏ى وابسته به زمین نمى‏تواند دارایى‏هاى خود را به‏میل خودش بفروشد. از سوى دیگر، براى یک بازرگان تصورناپذیر است هر بار که اقدام به خرید و فروش مى‏کند، ناچار از جست‏وجو درباره‏ى زندگى گذشته، منزلت اجتماعى و حقوق مشترى خود باشد. … براى بازار قوانین خاصى به‏عنوان قانون تجارت آزاد وضع شد و به این سان، این آغازى بر آزادى شهرها بود؛ گرچه بیشتر وقت‏ها این آزادى در نتیجه‏ى مبارزه‏یى سخت و طولانى حاصل مى‏شد. این گزاره به آزادى اشارت دارد: «هواى شهر بوى آزادى مى‏دهد.» و به این معنا بود که روى هم رفته، کسب حق شهروندى یک شهر، یا  گاه اقامت طولانى کافى در محدوده‏ى آن، مى‏توانست تمام آثار بردگى پیشین را از میان بردارد.

مالکیت: و سرانجام مبادله تنها زمانى مى‏تواند صورت گیرد که دو طرف حق داشته باشند کالاى مبادله‏یى را انتقال دهند؛ یا به تعبیر دقیق‏تر، از حقوق نامحدود مالکیت طبق قانون مصرف و عدم مصرف برخوردار باشند…

کتاب «فلسفه روشنگری: بورژوازی مسیحی و روشنگری» نوشتهٔ لوسین گلدمن با ترجمهٔ شیوا کاویانی در۱۸۴ صفحه و با قیمت ۲۷۰۰۰۰ تومان را انتشارات اختران رهسپار بازار کتاب کرده است.