کتاب افسانه فردگرایی: نیروهای اجتماعی چگونه ما را شکل می‌دهند

کتاب افسانه فردگرایی اثر پیتر ال. کالرو و ترجمه‌ی هادی جلیلی کتابی در حوزه‌ی جامعه‌شناسی است که سعی می‌کند به گویاترین و ساده‌ترین شکل به این سوال پاسخ بدهد که آیا فردگرایی اساساً امکان‌پذیر است؟ این کتاب از زمان انتشار تحسین اساتید و دانشجویان علوم اجتماعی را همراه داشته‌ است.

درباره‌ی کتاب افسانه فردگرایی

یکی از ویژگی‌های مهم دوران قرون وسطای اروپا، سرکوب و تفتیش عقاید هرکسی بود که متفاوت فکر می‌کرد و بدیهیات را به پرسش می‌کشید. حدوداً از قرن شانزدهم میلادی و آغاز عصر روشنگری بود که فلاسفه نگاه تازه‌ای به انسان پیدا کردند که در آن، فرد محور همه‌چیز بود. این فردگرایی قرار بود که حق انسان بر زندگی‌اش و حق او برای مشارکت سیاسی و مسائلی از این دست را توجیه کند.

در این میان فلاسفه‌ی دیگری هم پیدا شدند که با این نگاه مخالف بودند. آن‌ها باور داشتند که تأثیر تاریخ و جامعه بر فرد آنقدر قوی است که اساساً فردیت معنایی ندارد؛ به‌عنوان مثال: امانوئل دورکیم در یک پژوهش ثابت می‌کند که حتی امری مثل خودکشی که فردی‌ترین تصمیم ممکن به نظر می‌رسد، کاملاً تحت تأثیر وضعیت اجتماعی است.

امروزه فیلم‌ها و تبلیغات و حتی کمپین‌های سیاسی پر شده‌اند از تبلیغ این باور که یک انسان می‌تواند به‌تنهایی علیه سرنوشت قد علم کند. از فیلم‌ها می‌توان چشم پوشید؛ چرا که تمام قواعد دنیای آن‌ها دست کارگردان و نویسنده است؛ اما در زندگی واقعی، سیاست‌مداران و حامیانی که گمان دارند یک نفر می‌تواند سکان تاریخ را تغییر دهد، معمولاً در بدترین حالت با سر زمین می‌خورند و در بهترین حالت این فردگرایی را در بی‌مبالات بودن و بی‌توجهی به مسئولیت‌های اجتماعی معنا می‌کنند.

با تمام این تفاصیل حرف پیتر ال. کالرو (Peter L. Callero) در کتاب افسانه فردگرایی (The Myth of Individualism) دقیقاً همان چیزی که در عنوان آمده ‌است؛ یعنی چطور نیروهای اجتماعی با دستی نامرئی زندگی افراد را دستخوش میل خود می‌کنند و عاملیت انسانی را محدود می‌سازند. به‌قول یکی از همین بزرگان: زمانی که جامعه شکل گرفت، ‌ دیگر پیکری مجزا از اجزائش دارد. بحث کالرو هم دقیقاً همین است. البته او تلاش می‌کند که بین تعریف قدیمی فردگرایی به‌عنوان یک اندیشه آزادی‌بخش در عصر رنسانس و تعریف امروزی آن به‌عنوان راهی برای توجیه بی‌مسئولیتی جمعی، مرز پررنگی بکشد و سپس بررسی کند که فردگرایی دقیقا با چه موانعی مواجه است.

چاپ نخست ترجمه‌ی فارسی کتاب افسانه فردگرایی در سال 1401 و به‌همت نشر بیدگل منتشر شد. افسانه فردگرایی فعلاً نخستین اثر ترجمه‌شده از کالرو در ایران است که خوشبختانه مهم‌ترین اثر او است. نظرات مخاطبان درباره این کتاب با درصد بالایی مثبت بوده و امتیاز ۴. ۲ این کتاب در سایت آمازون هم گویای رضایت خوانندگان است. این خوانندگان معمولاً دانشجویان و علاقه‌مندان جامعه‌شناسی بوده‌اند و نقطه اشتراک نظر همه‌ی آن‌ها، جذابیت و نگاه متفاوت این کتاب بوده ‌است.

نکوداشت‌های کتاب افسانه فردگرایی

– به کسانی که قصد ایجاد تغییرات مثبت در جامعه‌ دارند، شدیداً این کتاب را توصیه می‌کنم. (جوزف آر. نیکلز)

– افسانه‌ی فردگرایی به دانشجویان انگیزه می‌دهد که توضیح‌های تقلیل‌گرایانه را برای رخدادهای اجتماعی پس بزنند و تفکر جامعه‌شناختی را در پاسخ به مسائل روزمره به‌کار بگیرند. (پیتر کولیر)

– کالرو با نشان دادن این که چطور می‌توانیم به خودمان هم به عنوان محصول و هم سازنده‌ی جامعه بنگریم، تفکر جامعه‌شناختی و معنای آن را تقویت می‌کند که به ما در ساختن یک جهان عادلانه کمک خواهد کرد. (مایکل شوالبی)

با پیتر ال. کالرو بیشتر آشنا شویم

پیتر ال. کالرو استاد جامعه‌شناسی دانشگاه اورگان غربی است و تخصص او در در نظریه اجتماعی، سازماندهی اجتماعی، روش تحقیق، انحرافات و جامعه‌شناسی خود است. او در سال‌های احیر چندین جلد کتاب مقدماتی برای مخاطبان گسترده و علاقه‌مند به جامعه‌شناسی منتشر کرده‌ است. از ال. کالرو تنها افسانه فردگرایی که اثر شاخص اوست ترجمه شده‌ است. از آثار ترجمه‌نشده‌ی او می‌توانیم از نابرابر بودگی و خون دادن نام ببریم.

جملات برگزیده‌ی کتاب افسانه فردگرایی

– جرئت دانستن داشته باش! (امانوئل کانت)
– اِعمال اقتدار با فروتنی و پذیرفتن اطاعت با جان و دل؛ این است قاموس روح ما. (سی. اس. لوئیس)
– هرچه انزوای آدمی از انواع اجتماعات بیشتر باشد، یا به‌عبارت‌دیگر هرچه خودپرستی آدمی بیشتر باشد در برابر خودتخریبی آسیب‌پذیرتر خواهد بود. (امیل دورکیم)
– هدف حکومت بخشیدنِ توان زندگی در امنیت و سعادت به مردم کشور است. حکومت باید در خدمت حکومت‌شوندگان باشد نه در خدمت حکومت‌کنندگان. (توماس جفرسون)

بخشی از کتاب افسانه فردگرایی

«تد در بیست‌سالگی از هاروارد فارغ‌التحصیل شد و در دورهٔ دکترای ریاضی دانشگاه میشیگان ثبت‌نام کرد. درعین‌حال در همین دانشگاه شغل دستیار آموزشی را به عهده گرفت. دانشجویان و اعضای هیئت‌علمی دانشگاه ارزیابی‌های مثبتی از او داشتند و او را «یکی از بهترین دانشجویانی که تابه‌حال داشته‌ام»، «نفر اول» و «بسیار اثرگذار» توصیف می‌کردند. تد در سال ۱۹۶۷ پس از نگارش رساله‌اش دربارهٔ «توابع مرزی» که جایزه‌ای هم برددکترایش را در ریاضیات دریافت کرد. در همان سال شهرت او در مقام ریاضی‌دانی درخشان شغل استادی را در دانشگاه کالیفرنیا، واقع در برکلی، برایش به ارمغان آورد. تد کازینسکی در بیست‌وپنج‌سالگی به‌سرعت در حال تبدیل شدن به ابرستاره‌ای دانشگاهی بود.

رفتار تد در جوانی نه کج‌روانه بود و نه ضدفرهنگی. حتی می‌توان گفت محافظه‌کارتر و سنتی‌تر از هم‌سن‌وسال‌هایش بود؛ اغلب در دانشگاه برکلی کت می‌پوشید و کراوات می‌زد، آن‌هم در دوره‌ای که جنبش «هیپی» در اوج شکوفایی بود. به همین دلیل وقتی بعد از فقط دو سال تدریس از شغل خود استعفا کرد و برای همیشه از دانشگاه رفت همکارانش در برکلی بسیار تعجب کردند. او از آن پس دیگر ریاضیات تدریس نکرد و هیچ شغل تخصصی دیگری هم نداشت.

از سال ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۷ به سراغ مشاغل عجیب‌وغریبی رفت و با پس‌انداز و کمک‌های اندک مالی والدینش زندگی می‌کرد. در سال ۱۹۷۱ بعد از قرض گرفتن پولی از برادرش زمین کوچکی خارج از لینکلن مونتانا، واقع در بخش غربی کوه‌های راکی، درست در ناحیهٔ غربی مرز قاره‌ای، خرید. تد در این منطقهٔ دورافتاده در کنار مناطق حفاظت‌شدهٔ حیات‌وحش ملی، کلبهٔ سادهٔ تک‌اتاقه‌ای ساخت. این کلبهٔ چوبی بسیار کوچک بودفقط سه در سه و نیم مترو بیشتر شبیه به انباری بود تا خانه. لوله‌کشی و برق نداشت و یک اجاق قدیمی چدنی هیزم‌سوز کلبه را در زمستان‌های سرد مونتانا گرم می‌کرد.

تد در این نقطه در کنار منطقهٔ حفاظت‌شدهٔ حیات‌وحش، مابین یِلو استون و پارک‌های ملی کوه‌یخ، به تأمل دربارهٔ جایگاهش در جهان پرداخت و نقد شخصی‌اش را از جامعهٔ مدرن در قالب یک «مانیفست» تدوین کردنوشتهٔ سیاسی مغشوشی که خوانندگان را به انقلاب دعوت می‌کرد و علم و فناوری را دشمن می‌شمرد. در همین‌جا بود که او مبارزهٔ خونینش را برای گرفتن انتقام آغاز کرد.»

قدرت دولت مثل دیواری نامرئی است که اغلب تا وقتی به‌زور مانع حرکت آدمی نشود، آزادی‌های او را محدود نکند یا آسیبی به او نرساند متوجه وجودش نمی‌شویم. برای مثال، آلیشیا پنینگتون اصلاً تصور نمی‌کرد که هویت فردی‌اش نیز به دولت وابسته باشد. اما زمانی که از حباب خانواده‌ای که او را از جهان منزوی کرده بود گریخت، به کنترل شدید زندگی شهروندان مدرن از سوی قوانین، مقررات و اسناد رسمی دولتی پی برد.

به همین ترتیب، شلیک به مایکل براون و اعتراضات و تظاهرات پس از آن در فرگوسن واقع در میزوری، به آشکار کردن بدرفتاری و نگاه تبعیض‌آمیز پلیس کمک کرد. گرچه این امر تا حدی ناشی از سوگیری در رسانه‌هاست، آفریقایی‌آمریکایی‌ها در ایالات‌متحده بیشتر به سوءاستفادۀ پلیس از قدرت آگاه هستند، چون به‌ناچار بیشتر با آن مواجه می‌شوند. علاوه بر این، آفریقایی‌آمریکایی‌ها به‌واسطۀ دوران برده‌داری تاریخ مشترک طولانی‌ای از آزار و کنترل حکومت دارند. بدون درک این بستر گسترده‌تر جامعه‌شناختی سخت بتوان به تبعیض نظام‌مند نهادهای حکومتی پی ‌برد.

به همین ترتیب، ظاهراً رهبران حکومتی در آریزونا، که مطالعات مکزیکی‌آمریکایی را ممنوع کردند، به بستر تاریخی گسترده‌تر فتوحات اروپایی‌ها و استثمار بومیان بی‌توجه بودند. استفاده از آموزش‌وپرورش رسمی برای کنترل افکار، باورها و هنجارها به‌مثابۀ ابزار انقیاد و همانندسازی اجباری سابقه‌ای طولانی دارد. مایرا فلیسیانو و دیگر دانش‌آموزان با مبارزه برای حفظ برنامۀ درسی‌ای که تاریخ مردمشان را پاس می‌داشت به صف پرشمارِ نسل‌های پیشینی می‌پیوندند که به شیوه‌ای مشابه در برابر قدرت دولت مقاومت کرده بودند. در چشم‌اندازی تاریخی می‌توان دید که مرزهایی که حدود حکومت‌ها را تعیین می‌کنند نه طبیعی هستند و نه دائمی. مرزها نتیجۀ مذاکره، استعمار، تهدیدهای نظامی و جنگ هستند و عمدتاً به کار بیرون نگه ‌داشتن فقرا و بی‌قدرتان می‌آیند.