سرکوب قیمت ها و دستگیری تجار و صاحبان صنایع در سال 54 اشتباه بود!

پاسخ به تاریخ   نام کتاب خاطراتی نوشته محمدرضا پهلوی، شاه پیشین ایران است که در اصل به زبان فرانسه و پس از وقوع انقلاب (۱۳۵۷) نگاشته شده‌است. این کتاب بعداً به زبان انگلیسی فارسی برگردانده شد. شاه در پیشگفتار دربارهٔ کتاب می‌گوید:

در این کتاب قصد دارم نشان بدهم که چرا در راه رسیدن به اهدافم پافشاری می‌کردم؛ و چرا می‌خواستم جامعه‌ای بر اساس عدالت اجتماعی، و نه مبارزه طبقاتی بنا کنم؛ جامعه‌ای که همه در آن یکپارچه و وابسته به یکدیگر باشند؛ و گفتنی است چون با همه کشورهای جهان چه دنیای غرب، چه کشورهای بلوک شرق و چه جهان سوم  حسن تفاهم داشتم، این امکان برایم فراهم آمد که بتوانم در محیطی آکنده از صلح و صفا، کوشش خود را برای رساندن ایران به سوی تمدن بزرگ دنبال کنم.

شاه در این کتاب ضمن ارایه شبه گزارشی از عملکرد دوران سلطنتش، به صورتی که چهره اش را زیاد هم مخدوش نکند از بعضی اقدامات خود انتقاد و به بعضی اشتباهات خود اعتراف کرده است. گرچه که کتاب شاه حتی اگر همین انتقادهای کمرنگ را هم نداشت، باز می بایست به عنوان یک مدرک درجه یک اصیل، مورد استفاده پژوهشگران تاریخ ایران قرار گیرد.

کتاب به کوشش شهریار ماکان و بر اساس متن اصلی منتشر شده در اروپا و آمریکا تدوین شده است. بر اساس پیشگفتار «کتاب بیشتر برای خوانندگان اروپایی و امریکایی نوشته شده بود تا ایرانیان. در حقیقت شاه می‌خواسته است در برابر مقالات و گزارش‌های انتقادآمیزی که مطبوعات بین‌المللی درباره‌ی او منتشر می‌کردند دفاعیه‌ای تدوین کند و انتشار دهد.»

 این کتاب در چهار بخش تدوین شده است. در بخش آغازین با عنوان «از ایران دیروز تا ایران امروز» سعی شده، خلاصه‌ای از تاریخ شاهنشاهی ایران ذکر شود. بخش دوم  «سلسله‌ی پهلوی، نجات و وحدت ایران» اطلاعاتی درباره‌ی سلسله پهلوی و نقش رضاشاه در شکل‌گیری این سلسله را ارائه می‌کند و در آن به جنگ جهانی دوم و عواقب آن اشاره شده و همچنین برنامه‌ی هفت ساله‌ی مصدق و عواقب کار او تشریح شده است.

 در ادامه، مسئله نفت و شکل‌گیری چاه‌های نفت و نیروگاه‌های اتمی بررسی می‌شود .در بخش سوم به طور مفصل انقلاب سفید، و نتایج و عواقب آن ارزیابی شده است. «اتحاد لعنتی سرخ و سیاه» عنوان بخش چهارم است که شامل مباحثی همچون «نقش وسایل جمعی»، «عزاداری‌های پیاپی و جنایت آبادان»، «حقایق درباره‌ی سازمان اطلاعات و امنیت در کشور» و «نخست‌وزیری شاپور بختیار»، «حکومت وحشت» و… است.

در قسمتی از کتاب پاسخ به تاریخ ، محمدرضا پهلوی می‌نویسد :

اعتقادات عمیق مذهبی، اساس زندگی معنوی و اخلاقی در جامعه است که اگر دستخوش مادی گرایی شود، با مخاطرات بستر روبرو خواهد شد. ایمان، بهترین و مؤثرترین ضامن سلامت فکری جوامع بشری است که باعث می شود انسانها به مراتب و مدارج عالی روحانی و معنوی دست یابند و از بند مادیات و خودپرستی رها شوند.

در سطح جوامع نیز، ایمان و اعتقاد بزرگترین نیروها است و هیچ مرام  سیاسی و نظام عقیدتی نیست که انسانها را از اعتقادات مذهبی و معنوی بی‌نیاز گرداند.

بخت بزرگ ایرانیان این بود و هست که در پرتو روحانیت و معنویت تعالیم مقدس و مترقی اسلام زندگی می کنند و در مراحل دشوار زندگی اجتماعی و تاریخ خود همواره از این منبع کسب فیض کرده اند. همه کسانی که برای تحقق و پیشرفت انقلاب اجتماعی و ملی کوشیدند، می دانستند و می دانند که تلاش آنها دقیقا منطبق با تعالیم عالی اسلام و ملهم از آن بوده است و باید از این جهت مفتخر و سربلند باشند.

همچنین در بخش دیگری از کتاب شاه در خصوص بازار و کنترل آن و تبعاتی که به همراه داشت می نویسد:

در سال ۱۳۵۴ ما اشتباهاتی بزرگ مرتکب شدیم و از دانشجویانی رستاخیزی که خود داوطلب شده بودند خواستیم به کار مراقبت در نرخ کالاها قیمت‌گذاری بپردازند و در بسیاری موارد، طرز رفتار آنان به عکس‌العمل‌هایی منجر شد و نارضایتی‌هایی به وجود آورد، بدون آنکه تعدیل موثری در سیر صعودی نرخ کالاها پدید آورد، خرده فروشان از یک طرف تحت فشار عمده فروشان و واسطه‌ها قرار داشتند که مرتبا قیمت‌ها را افزایش می‌دادند و از طرف دیگر تحت فشار سخت گیری بازرسانِ کم تجربه‌ای که می‌خواستند با سختگیری موجبات تنزل نرخ‌ها را فراهم آورند.

بعضی از بازاریان از این سختگیری‌ها ناراضی بودند و به صف مخالفان پیوستند. عکس العمل دادگاه‌های صنفی در مقابل گرانفروشان خشن و غالباً عادلانه بود اما به نارضایتی‌های گروهی از بازاریان و کسبه دامن زد، البته این شدت عمل به خرده فروشان و کسبه جزء منحصر نبود و گروهی از تجار عمده، مدیران واحدهای صنعتی و فروشگاه ها و شرکت‌های چند ملیتی تحت تعقیب قرار گرفتند و کالاهایی که انحصار کرده بودند مصادره و به معرض فروش گذاشته شد و یا پروانه کسب آنان لغو گردید. با تمام این احوال باید گفت که حاصل کار منفی بود و توفیقی در مبارزه با تورم بدست نیامد.