ضرورت توسعه هماهنگ کشاورزی، صنعت و خدمات

جواد لگزیان- «جغرافیای اقتصادی ایران (کشاورزی، صنعت، خدمات)» کتابی از استاد سید حسن مطیعی لنگرودی، استاد جغرافیای دانشگاه می‌کوشد توان‌های فضای اقتصادی ایران و عواملی که در ایجاد این توان‌ها مؤثرند را معرفی کند. کتاب با نگرش سیستمی معتقد است توسعه اقتصادی در هر سرزمین، وابسته به کارایی، تلفیق و ترکیب بهینه بین بخش‌های اقتصاد یعنی کشاورزی، صنعت و خدمات می‌باشد و اتکا به یک بخش اقتصاد برای شکوفایی و پیشرفت، کاری عبث و بیهوده خواهد بود و تاکید دارد اگر کشورهای کره و ژاپن در تکنولوژی ساخت وسائط نقلیه و لوازم برقی به بالاترین سطح تکنولوژی رسیده‌اند، در زمینه تولید محصولات کشاورزی مانند برنج و شیر، نیز بالاترین راندمان تولید را کسب کرده‌اند. یعنی در تولید محصولات کشاورزی نیز به بالاترین سطح تکنولوژی دست یافته‌اند. بنابراین با کسب تکنولوژی برتر در تمامی بخش‌ها می‌توان زمینه‌های لازم را برای رسیدن به شکوفایی اقتصادی – اجتماعی و رشد و توسعه میسر ساخت.

کتاب در آغاز با خوش‌بینی بیان می‌دارد: طول سواحل جنوبی ایران – از دهانه اروندکنار تا خلیج گواتر – 2043 کیلومتر‌است. این سواحل موقعیت مناسبی را برای ایران، به‌ویژه در زمینه‌های صیادی و حمل‌و‌نقل ایجاد می‌نماید. در شمال ایران، طول سواحل کشور – از دهانه رودخانه آستارا تا خلیج حسینقلی‌خان – برابر 675 کیلومتر‌است که، موقعیت صیادی و ارتباط با کشورهای سواحل دریای خزر را سبب می‌گردد. بنابراین، ایران به‌لحاظ موقعیت سواحل جنوبی و شمالی آن، همچنین دارا‌بودن منابع زیرزمینی بسیار پرارزش، از موقع نسبی مناسبی برخوردار ‌است. هر‌چند که نواحی کویری و بیابانی، قسمتی از نواحی مرکزی و شرقی آن را شامل می‌گردد. این نواحی نیز به‌لحاظ دارا بودن منابع زیرزمینی غنی، آفتاب پر‌انرژی، همگام با پیشرفت‌های تکنولوژیکی و تخصصی، به ارزش خواهند ‌رسید.

فصل اول «جغرافیای اقتصادی (کلیات)» از دو بخش تشکیل شده است؛ بخش نخست شامل تعاریف و مفاهیم جغرافیای اقتصادی و در بخش دوم موقعیت جغرافیایی ایران، موقع ریاضی و موقع نسبی کشور به‌همراه نقشه آمده‌ است.

فصل دوم «کشاورزی ایران» ابتدا به سابقه کشاورزی در ایران و سپس به اهمیت کشاورزی در اقتصاد ایران، شامل مباحث مربوط به اشتغال‌زایی بخش کشاورزی، سهم کشاورزی در تولید ناخالص داخلی، تأمین نیازهای مصرفی جمعیت و نیز کسب پشتوانه ارزی برای کشور پرداخته است.

مبحث بعدی توان‌های محیط طبیعی کشور در تولید محصولات کشاورزی است. در این بخش درباره انواع خاک‌ها و طبقه‌بندی و استعداد خاک‌های ایران و نیز مسائل و مشکلات اراضی کشاورزی ایران؛ منابع آب ایران؛ پراکندگی جغرافیایی و روند بهره‌برداری از آب؛ و جایگاه جنگل و مرتع در تولید و گذران اوقات فراغت جمعیت بحث شده است.

تولیدات کشاورزی ایران عنوان بخش دیگری است که در آن درباره تولیدات زراعی؛ تولیدات باغی؛ دام و طیور؛ شیلات؛ زنبورداری؛ پرورش کرم ابریشم؛ و ارزش اقتصادی تولیدات کشاورزی مطالب و داده‌های مورد نیاز ارائه شده ‌است.

سپس پیرامون صادرات و واردات محصولات کشاورزی؛ قطب‌های کشاورزی و مسائل کشاورزی در زمینه سرمایه‌گذاری؛ بازار محصولات کشاورزی؛ مکانیزاسیون کشاورزی؛ راه و حمل‌ونقل در نواحی کشاورزی؛ اعتبارات و اشتغال در کشاورزی؛ ترکیب دو بخش صنعت و کشاورزی؛ و جهت‌گیری‌ها و آینده‌نگری بخش کشاورزی ایران بحث شده و داده‌ها و مطالب لازم آمده ‌است.

در فصل سوم «صنایع ایران» پس از تاریخچه صنعت در ایران،  ویژگی‌ها و توان‌ جغرافیایی ایران از دیدگاه توسعه صنعتی شامل نیروی انسانی مورد نیاز صنایع؛ تأمین سرمایه مورد نیاز صنایع ؛ بازاریابی برای تولیدات صنعتی؛ مواد اولیه و منابع معدنی؛ انرژی؛ و جهت‌دهی و حمایت‌های دولتی در بخش صنعت بررسی شده ‌است.

روند توسعه صنعتی و ارزش اقتصادی صنایع ایران در بخش دیگری مورد مطالعه قرار گرفته است. در این بخش درباره  استراتژی توسعه صنعتی؛ ارزش اقتصادی صنایع ایران از منظر سهم صنایع در ارزش افزوده؛ توان اشتغال‌زایی صنایع ایران؛ تأمین ارز از طریق صادرات تولیدات صنعتی؛ و تأمین نیازهای مصرفی جمعیت خواهیم خواند.

در بخش جغرافیای صنعتی ایران، در قسمت صنایع استخراجی، نفت و گاز و پتروشیمی به پراکندگی جغرافیایی صنایع ذوب‌آهن و فولاد، ذوب‌ مس، مجتمع تولید آلومینیم، صنایع نفت و گاز و پتروشیمی اشاره شده و سپس در قسمت صنایع کارخانه‌ای و کارگاهی: صنایع غذایی، آشامیدنی‌ها و دخانیات، صنایع نساجی، پوشاک و چرم، صنایع چوب و کاغذ، صنایع شیمیایی، صنایع کانی‌های غیرفلزی، صنایع تولید فلزات اساسی، صنایع ماشین‌آلات و صنایع متفرقه مورد بررسی و تحلیل قرار می‌گیرد. در قسمت بعدی هنرهای سنتی و یا صنایع دستی ایران ضمن معرفی و بررسی پراکندگی جغرافیایی انواع صنایع دستی، اثرات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، توان اشتغال‌زایی و ارزش اقتصادی این صنایع مطرح شده‌ است. مباحث مربوط به توزیع فضایی فعالیت‌های صنعتی در نواحی مختلف، شهرک‌های صنعتی، مشکلات زیست‌محیطی، و در انتها، سند چشم‌انداز بخش صنعت و سیاست‌های کلی در برنامه‌های توسعه از دیگر موضوعات ارائه‌ شده در این فصل است.

فصل چهارم «خدمات ایران» در ابتدا به درآمد و اشتغال بخش کشاورزی پرداخته و پس با بررسی انواع خدمات، بصورت اختصاصی مبحث خدمات در عرصه آموزش و پرورش؛ بهداشت و درمان؛ ارتباطات و مخابرات؛ بانکداری؛ حمل‌ونقل؛ تجارت و بازرگانی؛ و گردشگری را مورد پژوهش قرار داده است.

کتاب در بخش کشاورزی معتقد است: کشاورزی ایران به‌سرعت در حال گذار از کشاورزی سنتی به کشاورزی پیشرفته است. توجه به بازار و تولید به‌لحاظ بهره‌وری اقتصادی بیشتر، در ایجاد این سرعت نقش فراوان دارد. در سال‌های اخیر، آگاهی‌های اکتسابی کشاورزان، درک احتیاج و نیاز را در آنها به‌وجود آورده‌است. برای پاسخگویی به نیازها مسلماً حرکتی بیش‌از‌پیش لازم می‌باشد، که کشاورزان به آن واقف گردیده‌اند.

در بخش صنایع کتاب خاطرنشان می‌کند که در شرایط کنونی، یکی از مهمترین نیازهای صنایع ایران، جهت‌دهی صنایع می‌باشد. این صنایع از بازار مناسب داخلی برخوردار بوده و در راه دستیابی به بازارهای خارجی است. برای سرعت بخشیدن به این حرکت، نوآوری در صنایع و به‌روزکردن ماشین‎آلات صنایع ایران، توجه به صادرات و رونق تجارت کالاهای صنعتی ضرورت دارد. در این مراحل حرکت، دولت صرفاً به‎عنوان جهت‌دهنده و‌هادی صنایع، می‌تواند کارساز باشد زیرا در قطب‌های صنعتی، رفع بسیاری از مشکلات، از طریق عملکرد دولتی امکان‎پذیر است.

در بخش خدمات هم کتاب تاکید دارد، تنها راه توسعه منطقه‌ای، از طریق توسعه انسانی میسر است، برای رسیدن به توسعه انسانی در یک سرزمین، در وهله نخست باید به ایجاد زیرساخت‌های لازم آموزشی در آن سرزمین توجه کرد. عامل دیگر توسعه منطقه‌ای دارا بودن انسان‌های سالم و شاداب برای به‌حرکت‌درآوردن چرخ‌های توسعه است. چنین جامعه سالم و شادابی، نیازمند یک سیستم بهداشتی و درمانی کارامد می‌باشد. و تنها راه خروج نواحی روستایی از انزوای جغرافیایی و کسب پویایی اقتصادی برای این نواحی، از طریق ایجاد شبکه حمل‌ونقل کارآمد و ایجاد ارتباط مناسب با سایر نواحی به‎ویژه مراکز بزرگ جمعیتی عملی است…

توسعه فعالیت‌های خدماتی، عامل توسعه اقتصادی در سرزمین می‌گردد و توسعه اقتصادی بهره‌مندی بیشتر افراد جامعه از امکانات و تسهیلات رفاهی، آموزشی، بهداشتی و غیره را به ارمغان می‌آورد و موجب گسترش آگاهی در میان جامعه می‌شود و امکان مشارکت مردمی را برای توسعه و گسترش عدالت اجتماعی در کل جامعه و نظام اجتماعی فراهم می‌سازد.

کتاب «جغرافیای اقتصادی ایران (کشاورزی، صنعت، خدمات)» نوشته سید حسن مطیعی لنگرودی را انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد در ۳۸۴ صفحه رهسپار بازار کتاب کرده است.