اندوه شیرین

شیرین مهدوی دختر ابراهیم مهدوی، نواده آقارضا رئیس التجار خراسانی و نتیجه حاج میزرا ابوالقاسم ملک التجار اصفهانی است که جد او به همراه اجداد خاندان امین الضرب، هر دو به حاج مهدی صراف اصفهانی می رسد. بنابراین هم خود او و هم فرزندان امین الضرب، نام فامیلی «مهدوی» را از همین حاج مهدی صراف گرفته اند.

خاندان تاجر مسلک مهدوی، از اواسط دوره رضاشاه پهلوی که تجارت خارجی، دولتی شد و رابطه تجار با دولت شکرآب شد، عطای تجارت را به لقایش بخشیدند و به فعالیت های علمی و دانشگاهی روی آوردند و البته اغلب آنها در خارج از کشور سکونت گزیدند.

پدر شیرین مهدوی از رجال سیاسی دوره پهلوی دوم به حساب می آمد که دوبار وزیر کشاورزی شد. از همین خاندان، فریدون مهدوی نواده محمدحسین امین الضرب هم مدتی وزیر بازرگانی دولت هویدا شد و به خاطر تورم و رشد قیمت های سال 54 با سرمایه داران درافتاد و دست آخر مثل خود هویدا برای آرام کردن جامعه متشنج در آستانه وقوع انقلاب 57، به زندان افتاد که اگر فرار نکرده بود، سرنوشت متفاوت تری از هویدا نمی یافت

شیرین مهدوی اما مثل هیچ کدام از اجدادش نشد و از همان دوران جوانی سر در کتاب فرو برد. دکترایش را در رشته علوم اقتصادی و سیاسی از لندن گرفت و تاپایان عمر در دانشگاه یوتای آمریکا تدریس و تحقیق کرد. خیلی خبری و عکسی از او منتشر نمی شد. فقط هر از گاهی، مقاله ای و کتابی از او انتشار می یافت و اسباب لذت مخاطبان و مشتاقانش را فراهم می ساخت.

حوزه تخصصی تحقیقات او، تاریخ اجتماعی و اقتصادی دوره قاجار بود. جزئیاتی از زندگی مردم عادی عصر قاجار را به رشته تحریر در آورد که نمونه و نظیر ندارد. از آن دست مقالاتی می نوشت که اگر شروع به خواندن می کردی، باید تا آخر می رفتی. چیزهایی را از آن عصر تاریک دیده بود که از چشم اغلب محققان داخلی و خارجی پنهان مانده بود.

یکی از آثار ارزشمند شیرین مهدوی در زمینه تاریخ اقتصادی، نگارش زندگی نامه محمد حسن امین الضرب، تاجر و صنعتگر بزرگ دوره قاجاریه بود که او را باید نخستین کارآفرین ایرانی به مفهوم جدید نامید. امین الضرب احتمالا تنها ایرانی مشهور دوره قاجار است که دستش در جیب خودش بود و با پول خودش به اروپا سفر کرد و آنطوری که دوست داشت زندگی کرد و مرد.

مهدوی اگرچه با امین الضرب نسبت خویشاوندی داشت اما با استفاده از اسناد فراوانی که در اختیار داشت، زندگی نامه امین الضرب را طوری نوشت که می تواند الگویی برای محققان امروزی در نگارش حرفه ای و بی طرفانه زندگی نامه تجار و صاحبان صنایع کشور باشد. کتاب او فقط زندگی نامه نیست؛ گویی امین الضرب را از درون تاریخ قاجار بیرون کشیده بود تا به هوای او، زمانه و جامعه عصر بی خبری را تشریح کند.

مهدوی با تمرکز بر زندگی امین الضرب آنهم در مقطعی که آغاز ادغام اقتصاد سنتی ایران در اقتصاد جهانی است، نشان می دهد که چطور یک تاجر و سرمایه دار با وجدان ایرانی، برای انجام و استمرار امورات شغلی خود، مجبور است با دنیایی از پارادوکس ها و تناقضات و تعارضات زندگی کند وگرنه با اندکی غفلت و صداقت، ممکن است همه چیزش را از کف بدهد!

امین الضربی که شیرین مهدوی ترسیم می کند، نمونه واقعی یک انسان ایرانی در دوراهی سنت و مدرنیته است؛ کسی است که پیشرفت های غرب را دیده و تحسین می کند اما در باره ریشه اصلی آن ترقی حرفی نمی زند، معتمد ناصرالدین شاه قاجار است اما از اصلاحات سید جمال الدین اسد آبادی هم حمایت می کند، از استبداد و زورگویی و مصادره اموال می نالد اما در هنگامه خطر پشت سر امین السلطان مستبد پناه می گیرد امتیاز نامه های خارجی را نکوهش می کند اما می کوشد تا از هر امتیازنامه ای، سود تجاری خودش را داشته باشد . خلاصه امین الضرب ها در یک اتفاق نادر تاریخی، همزمان دوست قاجارها و یار مشروطه خواهان بودند!

شیرین مهدوی در این کتاب و دیگر آثارش، نشان می دهد که گاه اتفاقاتی بسیار بی ربط، چگونه مسیر جامعه ایران را تغییر داده است. مثلا عبور خطوط تلگراف توسط انگلیسی ها از ایران، اساسا برای کنترل شورش های هند بود اما همین وسیله سبب گسترش ارتباطات در درون جامعه ایران شد و از طریق صدور و ارسال سریع تلگراف ها و بیانیه ها، زمینه ساز جوش و خروش و جنبش ایرانیان و در نهایت وقوع انقلاب مشروطیت شد.

گه بوَد کز حکیمِ روشن‌رای، برنیاید درست تدبیری
گاه باشد که کودکی نادان، به غلط بر هدف زنَد تیری