تصویب قانون رفع توقیف املاک صولت السلطنه هزاره در مجلس چهاردهم

خلاصه ای از ماجرای قتل صولت

 

محمد یوسف خان هزاره معروف به صولت السلطنه و پسر شجاع الملک حاکم باخرز، نماینده مشهددر چهارمین دوره مجلس شورای ملی بود. با قدرت یافتن رضاشاه پهلوی، اموال صولت در شرق خراسان بویژه در یوسف آباد و محسن آباد تایباد مصادره و خود او به همراه خانواده اش،  به استان فارس تبعید شد.

به دنبال سقوط حکومت رضاشاه و جانشینی محمدرضا پهلوی در شهریور 1320، صولت تلاش زیادی کرد تا از مجاری قانونی بتواند اموال مصادره شده اش را پس بگیرد. تلاش های او به نتیجه نرسید و در اعتراض به این امر، تعدادی از طوایف و خوانین محلی و بویژه ایل هزاره را بسیج کرد و شهرهای تایباد، باخرز، تربت جام، خواف، فریمان، تربت حیدریه و کلات و در نهایت مشهد را به تصرف درآورد.

در زمستان 1320 در سنگ بست مشهد میان قوای دولتی باشورشیان جنگی سخت درگرفت و صولت با دریافت امان نامه و قول اعاده اموال،  تسلیم و بصورت نیمه تبعید در کرج تهران ساکن شد. حدود دوسالی را پیگیر بود تا از طریق مراجع رسمی بتواند اموالش را پس بگیرد اما به دلیل اشغال ایران و هرج و مرج حاکم بر کشور، صدایش به جایی نرسید تا اینکه دو باره در مهرماه 1322 به خراسان برگشت. تعدادی از امنیه ها به فرماندهی سروان جمتاش برای دستگیری او به باخرز اعزام شدند. میان صولت و جمتاش بحث و نزاعی در گرفت که در نهایت منجر به قتل صولت در روز 16 مهر 1322 شد.

 

این ماجرا را قبلا در مقاله ای با عنوان «صولت خان فاتح خراسان» به تفصیل شرح داده ام و در این نوشته قصد دارم، به سرنوشت اموال صولت بعد از مرگ او بپردازم. یکی از اسناد تازه ای که در این خصوص می تواند به فهم بهتر ما از این ماجرا کمک کند، مشروح مذاکرات یکی از جلسات چهاردهمین دوره مجلس شورای ملی در تاریخ اول بهمن  1324 است که به پیشنهاد تعدادی از نمایندگان موضوع اعاده اموال صولت به ورثه او در دستور بررسی قرار می گیرد.

 

ارائه طرح به مجلس در باره املاک صولت

 

موضوع از این قرار است که دوسال بعد از قتل صولت، نزدیک به 200 نفر از خانواه و بستگان این خان هزاره که قبلا به تهران تبعید شده بودند، همچنان در بلاتکلیفی و تنگنای معیشتی به سر می بردند.  به همین دلیل، با مراجعه به امیرتیمور کلالی که رئیس ایل تیمور شرق خراسان و در آنزمان نماینده با نفوذ مشهد در چهاردهمین دوره مجلس شورای ملی بود،  از او می خواهند تا با تصویب قانونی در مجلس، وزارت دارایی را مجبور کنند که اراضی صولت در باخرز و تایباد،  به ورثه او بازگردانده شود.

 

امیر تیمور طرحی را شامل یک تبصره تهیه می کند و با امضای تعدادی از نمایندگان شامل دکتر محمد مصدق{نماینده تهران}،حسن نبوی{ نماینده نیشابور}، رضا تجدد{ نماینده ساری}،رحیمیان{ نماینده قوچان}و سید داود طوسی{نماینده بجنورد} تقدیم هیات رئیسه می کند. البته در میان امضاء کنندگان طرح، یک نفر هم به نام «فاطمی» وجود دارد که مشخص نیست آیا مهدی فاطمی{ نماینده نائین} و یا  نصرالله سیف پور فاطمی نماینده نجف آباد است؟

 

در این جلسه مجلس شورای ملی که روز دوشنبه اول بهمن 1324 به ریاست آقای ملک مدنی( نایب رئیس مجلس) تشکیل می شود، تبصره ای با این مضمون قرائت و به رای گذاشته  می شود:

 

« دولت مکلف است عوض املاک ورثه مرحوم صولت هزاره را با رعایت مقررات و قوانین به آنها مسترد دارد»

 

 ابتدا نبوی نماینده نیشابور در توضیح این تبصره، ضمن اشاره به مصادره اموال صولت می گوید:

« … بعد از شهریور، آقایان قشقایی‌ها رفتند در فارس املاک خودشان را گرفتند و دولت هم تصویب کرد و صولت سرش بی‌کلاه ماند الان ورثه صولت پریشان و مستأصل و معطل هستند به شام شب محتاج هستند (صحیح است) یک خانواده محترمی در کمال سختی امرار معاش می‌کنند (صحیح است)…. املاک آنها به آستانه فروخته شد آستانه به نام خود ثبت کرده است پس چاره منحصر است که در جای دیگر معادل آن املاک را بدهند…».

 

نطق امیر تیمور در دفاع از هزاره ها

در ادامه نوبت به امیرتیمور کلالی می رسد و او در آغاز می گوید:  «… از آقایان نمایندگان محترم هم تمنا می‌کنم به عرایض بنده با یک توجه مخصوصی دقت بفرمایند»

 

 سپس با اشاره به قتل صولت و وضعیت ناگوار ورثه او تاکید می کند که املاک آباد او که توسط دولت مصادره شده، بی خاطر بی توجهی، رو به ویرانی است. امیر تیمور می گوید:

«… املاک دیگری هم هست که هنوز در دست دولت است که در این مدت به واسطه عدم سرپرستی، بایر و ویران شده منجمله یک دهی داشتند آنجا به نام محمدآباد که یک وقتی آبادی مفصلی بود تقریباً چهارصد خانوار جمعیت داشت و پنجاه جفت زراعت می‌شد باور بفرمایید که بنده چند سال قبل که از آنجا عبور می‌کردم یک خانه در آنجا نبود و این به واسطه عدم مراقبت دولت است…». بنابراین« بنده به نام همکاری از رفقا و نمایندگان محترم مجلس استدعا میکنم موافقت بفرمایند و این تبصره را تصویب بفرمایند آقای معاون وزارت دارایی هم قبول فرمودند خیلی اسباب تشکر بنده است…»

 

چندنکته در باره فضای مجلس دوسال بعد از مرگ صولت

 

این تبصره و ماده مربوطه در جلسه آن روز مجلس تصویب شد که چگونگی چگونگی اجرایش را در گزارش دیگری شرح خواهم داد. بخش هایی از مهمترین مباحث مطروحه در این جلسه مفصل مجلس، استخراج کرده ام که در ادامه همین نوشته، می توانید ملاحظه کنید.

 

 اما در این خصوص چند نکته کوتاه را یاد آوری می کنم:

 

1-آنطور که از صورت مذاکرات این جلسه مجلس می توان فهمید، شاید یکی از دلایل اصلی که صولت بعد از سقوط رضا شاه نمی توانست املاکش را پس بگیرد، خلا قانونی بود. به این معنی که برخی از قوانین دوره رضاشاه مثل «قانون تعویض املاک» با سقوط حکومت او لغو شده بود اما هنوز قانون جدیدی جایگزین آن نشده بود. بنابراین، بازگرداندن اموال به ورثه مرحوم صولت نیازمند تصویب قانون جدید بود که در آن شرایط کشور علنا امکان پرداختن مجلس به این موارد ممکن نبود. این مشکل البته مختص صولت هم نبود و مثلا ایل سنجابی ها هم از همین بابت دچار بلاتکلیفی بودند.

2- تهیه طرحی برای باز پس گیری املاک هزاره ها آنهم با امضای شخصی مثل دکتر مصدق و تبدیل آن به قانون، واقعا کار ساده ای نبود و آنرا باید به فقط به حساب میزان نفوذ گسترده امیر تیمور کلالی در مجلس و خاصه اعتبارش نزد نمایندگان خراسان گذاشت.

 امیر تیمور که بعدها در کابینه مصدق وزیر شد، جمعا 8 دوره نماینده مجلس( از فردوس، طبس، کاشمر و مشهد) و چند سالی هم نایب رئیس مجلس بود. به هرحال تدوین و تصویب این قانون را باید لطف بزرگ امیر تیمور در حق هزاره های شکست خورده دانست.

 همچنانکه معاون وزیر دارایی در همان جلسه متذکر می شود که: « بنده اصولاً با موضوع هزاره مخالف نیستم ولی آقایان تصدیق می‌فرمایید که مطابق عدالت نخواهد بود که ده پانزده نفر دیگر که به همین طریق هستند و پیشنهاد شده‌اند و روزی نیست که در اتاق من این حضرات نیایند بنده این را موافق هستم مخالف نیستم با این ولی یک ترتیبی بفرمایید که کلی باشد و به سایرین هم توجهی بشود!».

3- نکته مهمتری که با مشاهده فهرست نمایندگان و صورت مذاکرات آنها می توان دریافت، اینکه مجلس چهاردهم هم به لحاظ ترکیب اعضا و هم به لحاظ استقلال سیاسی نمایندگان از دولت و دربار، مجلس بسیار قدرت مندی است. علتش هم این است که هنوز محمد رضا شاه جوان هنوز قدرت نگرفته و نمایندگان که عمدتا پایگاه حزبی، روشنفکری و زمینداری دارند، آزادانه می توانند اظهار نظرمی کنند

 

به همین دلیل، در ماجرای صولت السلطنه که دولت و ارتش و دربار سعی در  شورشی جلوه دادن و بایکوت موضوع او داشتند، می بینیم که نمایندگان مجلس خیلی اسیر جوسازی ها و تبلیغات رسمی  دولت و ارتش نشده اند و هنوز از مرحوم صولت با احترام نام می برند و مثلا هیچ نماینده ای از باب خودشیرینی نمی گوید که صولت شورشی بود و باید چنان و چنین کرد!

 

 البته فراموش نکنیم که در این مجلس علاوه بر دکتر مصدق که به هر حال وزنه ای بود،  تعدادی از رهبران حزب توده مثل عبدالصمد کامبخش و تعدادی از روشنفکران مثل علی دشتی، رضازاده شفق، عباس مسعودی و مهدی فرخ  و همچنین تعدادی از خوانین بزرگ مثل یمین الممالک، ارفع، امیراشراف، معدالسلطنه و غیره حضور دارند که شخصیت های بزرگ زمان خودشان به حساب می آمدند. نمایندگان مجلس بعد از کودتای 28 مرداد 32 عموما فرمایشی و دست نشانده بودند. مشروح مذاکرات مجلس را می توانید در ادامه مطالعه نمایید.

 

صورت مشروح مذاکرات (جلسه 183 ) مجلس شورای ملی (دوره چهاردهم) در روز دوشنبه اول بهمن ماه 1324

 

فهرست مطالب در دستور جلسه:

1- تصویب صورت مجلس

2- تصویب دوازده فقره مرخصی و رد مرخصی آقای دکتر آقایان

3- تصویب طرح قانونی یک دوازدهم هزینه‌های وزارتخانه‌ها و ادارات با فوریت

4- قرائت اعلام جرم نسبت به آقای بدر از طرف آقای دکتر مصدق

5- بیانات آقای رئیس در نتیجه شرفیابی حضور همایونی

6- بیانات آقای دکتر مصدق

7- ختم جلسه

 

 

مجلس یک ربع ساعت پیش از ظهر به ریاست آقای ملک‌مدنی نایب رئیس تشکیل گردید.

 

(تبصره دیگر آقای نبوی به شرح زیر قرائت شد)

 

تبصره 3- دولت مکلف است عوض املاک ورثه مرحوم صولت هزاره را با رعایت مقررات و قوانین به آنها مسترد دارد.

 

نایب رئیس:

 در این خصوص پیشنهاد دیگری هم رسیده است از طرف آقای امیر تیمور و دکتر مصدق علیحده مطرح می‌کنیم.

نبوی :

اجازه بفرمایید بنده توضیح بدهم سایر آقایان هم توضیح می‌دهند املاک مرحوم صولت هزاره را در خراسان گرفتند و او را از خراسان خارج کردند و تبعیدش کردند به فارس در فارس املاک آقایان قشقایی‌ها را دادند به ایشان بعد از شهریور آقایان قشقایی‌ها رفتند در فارس املاک خودشان را گرفتند و دولت هم تصویب کرد و صولت سرش بی‌کلاه ماند الان ورثه صولت پریشان و مستأصل و معطر هستند به شام شب محتاج هستند (صحیح است) یک خانواده محترمی در کمال سختی امرار معاش می‌کنند (صحیح است) آن املاک قشقایی را نباید به آنها بدهد نمی‌توانند هم بدهند بایستی در عوض به آنها املاک خودشان را بدهند یا املاک خودشان را بدهند یا اگر املاک خودشان ممکن نیست یک جای دیگر را بدهند املاک آنها به آستانه فروخته شد آستانه به نام خود ثبت کرده است پس چاره منحصر است که در جای دیگر معادل آن املاک را بدهند وزارت دارایی هم همین نظر را داشته است و قانونش را داده به مجلس و چندین ماه است که از تقدیم آن قانون می‌گذرد و هنوز تصویب نشده و آن املاک را هم که در زمان حیاتش مرحوم صولت به عده‌ای فروخته چون آن املاک را فروخته‌اند حالا از ورثه مطالبه می‌کنند از اینها که خودشان نان ندارند الان که اعاشه کنند تقاضا می‌کنم که این دو تبصره را آقایان موافقت کنند و تصویب بفرمایند وقت زیادی را نخواهد گرفت.

 

معاون وزارت دارایی :

 – اجازه بفرمایید راجع به قسمت دوم این قانون تعویض املاک در حدود ده ماه است به مجلس تقدیم شده است و موارد زیادی دارد بنده اصولاً با موضوع هزاره مخالف نیستم ولی آقایان تصدیق می‌فرمایید که مطابق عدالت نخواهد بود که ده پانزده نفر دیگر که به همین طریق هستند و پیشنهاد شده‌اند و روزی نیست که در اتاق من این حضرات نیایند بنده این را موافق هستم مخالف نیستم با این ولی یک ترتیبی بفرمایید که کلی باشد و به سایرین هم توجهی بشود.

 

 

نایب رئیس :- پیشنهاد دیگری هم راجع به این موضوع از طرف چهار پنج نفر از آقایان رسیده که الان خوانده می‌شود (عده‌ای از نمایندگان – قبول شد)

 

(به شرح زیر قرائت شد)

 

تبصره زیر را به ماده واحده پیشنهاد می‌نماییم ماده واحده (هاشمی – باید تبصره باشد اشتباه شده است) تبصره – دولت مکلف است املاک خاندان مرحوم صولت هزاره را مسترد و یا در عوض به آنها ملک دیگری بدهد امضای آقایان امیر محمد ابراهیم امیر تیمور{ نماینده مشهد}، فاطمی{ نماینده نائین}، دکتر مصدق، حسن نبوی{ نماینده نیشابور}، رضا تجدد{ نماینده ساری}، رحیمیان{ نماینده قوچان}، سید داود طوسی{نماینده بجنورد} و فاطمی

 

نایب رئیس – آقای امیر تیمور

 

امیر تیمور:

 – بنده از آقای نبوی بسیار متشکر هستم که در این موضوع توضیحاتی به عرض مجلس رساندند و از آقایان نمایندگان محترم هم تمنا می‌کنم به عرایض بنده با یک توجه مخصوصی دقت بفرمایند در چند سال قبل وزارت دارایی نظر به مقتضیاتی تصمیم گرفت املاک مرحوم صولت‌السلطنه هزاره‌ای را در خراسان بگیرد و به آنها در عوض در جاهای دیگری املاک بدهد

 در موقع انجام این عمل علاوه بر املاک خود صولت‌السلطنه املاک برادرهای او و تمام منسوبان او را گرفتند و مقرر شد که در فارس برای آنها ملکی معین شود در فیروزآباد فارس به آنها ملک دادند و آنها کوچ کردند و رفتند به فارس املاکی که از آنها در خراسان گرفته شد یک ملک‌شان را به آستانه فروختند به نام احمدآباد که الان در دست آستانه است.

 

 املاک دیگری هم هست که هنوز در دست دولت است که در این مدت به واسطه عدم سرپرستی بایر و ویران شده منجمله یک دهی داشتند آنجا به نام محمدآباد که یک وقتی آبادی مفصلی بود تقریباً چهارصد خانوار جمعیت داشت و پنجاه جفت زراعت می‌شد باور بفرمایید که بنده چند سال قبل که از آنجا عبور می‌کردم یک خانه در آنجا نبود و این به واسطه عدم مراقبت دولت است

 

 پس از قضایای شهریور آقایان قشقایی‌ها رفتند به فارس توی ملک خودشان هزاره‌ای‌ها برگشتند به تهران هرچه اینها به تهران و دولت تظلم کردند که به عرض آنها توجهی بشود و یک تکلیفی مشخص و در عوض ملکی به آنها داده شود به امروز و فردا گذشت و توجهی نشد تا این که صولت‌السلطنه رفت به خراسان و آن بدبخت در آنجا از بین رفت و برادرها الان چند سال است که در تهران هستند و جمعیت آنها قریب دویست نفر از زن و مرد بزرگ و کوچک، صغیر و کبیر به راستی بدون زندگی و معاش یک عده‌شان در شهر تهران و یک عده‌شان در شهر مشهد باقی مانده‌اند و همه روزه از تمام نقاط خراسان تلگراف می‌شود و التماس و الحاح و استدعا که دولت و مجلس راجع به این موضوع یک توجهی بکند

 

 از طرفی هم چون قانون تعویض املاک مدتی است منقضی شده و به هیچ وجه کاری نمی‌توانند بکنند دست دولت بسته است این بود که در این موقع خواستم از فرصت استفاده بکنم و این پیشنهادی که تهیه شده یک عده زیادی از آقایان نمایندگان محترم منجمله آقای دکتر مصدق، آقای فاطمی، آقای نبوی، آقای طوسی و یک عده دیگری از نمایندگان امضا کردند بنده به نام همکاری از رفقا و نمایندگان محترم مجلس استدعا میکنم موافقت بفرمایند و این تبصره را تصویب بفرمایند آقای معاون وزارت دارایی هم قبول فرمودند خیلی اسباب تشکر بنده است.

 

فداکار :- آقای معاون وزارت دارایی قبول فرمودند.

 

یکی از نمایندگان : معاون وزارت دارایی نمی‌تواند قبول کند.

 

نایب رئیس:- آقای مظفرزاده

 

مظفرزاده – به عقیده بنده مستنبط از مجموع قوانین ما معاون وزارت دارایی در نبودن هیئت وزرا و هیئت دولت حق ندارد پیشنهادات را قبول کند زیرا شخصیت معاون وزارت دارایی موکول به شخصیت وزیر دارایی است است اگر قبول بکند به نام وزیر می‌تواند قبول بکند وزیر هم به نام این که جزو هیئت دولت است و مسئولیت مشترک دارد اگر چیزی قبول می‌کند به نام هیئت دولت قبول می‌کند پس در نتیجه آن چیزی را که وزرا می‌پذیرند به نام هیئت وزرا می‌پذیرند امروز هیئت دولتی نیست وزیر دارایی نیست بنابراین بنده خیال می‌کنم از صلاحیت آقای معاون وزارت دارایی خارج باشد استدعا می‌کنم آقایان به این نکته توجه بفرمایند.

 

یک نفر از نمایندگان :- رأی بگیرید.

 

نایب رئیس : برای استحضار آقای مظفرزاده عرض می‌کنم که سابقه هم دارد در موقعی که دولت نباشد معاونین کار وزرا را می‌کنند و وقتی‌ که به مجلس معرفی می‌شوند همان سمت را دارند.

 

مظفرزاده : سابقه درست نبوده صحیح نیست و برخلاف قانون است.

 

تهرانچی – نمی‌توانند. ایراد وارد است.

 

نایب رئیس : آقای مجد ضیایی

نمی‌خواهیم مفصل صحبت کنیم و وقت مجلس را بگیریم همان پیشنهادی که آقا راجع به این موضوع فرمودند بنده خدا را شهادت

 

می‌گیرم که با همان احساسات راجع به خانواده‌های دیگری مثلاً سنجابی‌ها یا دیگران که در حق آنها ظلم شده است و مستأصل هستند و یک عده از آذربایجانی‌ها هستند می‌توانم بیایم آنجا نیم ‌ساعت هم صحبت کنم منحصر به آقایان هزاره‌ای نیست اجازه بفرمایید این طرح یک دوازدهم را ما تصویب کنیم که این تصویب و تأدیه بشود و دولت را تأکید بکنیم که دو دوازدهم بقیه را با تبصره‌های لازم بیاورد و بحث بکنیم و کمیسیون بودجه نظر داشته باشد در این قسمت و بگذرد.

 

نایب رئیس: – رأی می‌گیریم به تبصره پیشنهادی آقایانی که موافق هستند قیام نمایند (اقبال – کدام تبصره) تبصره پیشنهادی آقایان امیر تیمور، دکتر مصدق، فاطمی و آقایان دیگر راجع به ورثه مرحوم هزاره‌ای (اکثر نمایندگان برخاستند) تصویب شد.