خاندان «نمازی» شیراز؛ سرآمدان تجارت و بانکداری در شرق عالم

شیرازی های نرم خو و خوش خلق و مهربان، خیلی به فعالیت های اقتصادی و به آب و آتش زدن ها، شهره نیستند اما یکی، دو اقدام عمرانی آنها، مایه رشک دیگران شد؛ یکی لوله کشی آب شهری و دوم ساخت بیمارستان بزرگ «نمازی»؛ بیمارستانی که قدیمی ترین واحد درمانی مجهز کشور است و هم اکنون 1000 پرستار و 2 هزار دانشجوی کارآموز پزشکی دارد.

در سال 1327  یعنی 74 سال پیش که مردم بسیاری ازشهرهای مهم ایران از آب چاه و رودخانه استفاده می کردند، لوله کشی شهری شیراز کامل شد و آب تمیز و بهداشتی در اختیار مردم غنی و فقیر شهر قرار گرفت. 10 سال بعد یکی روزنامه اصفهانی از باب سرزنش ثروتمندان شهرشان، مقاله ای نوشت با این مضمون که ما اصفهانی ها لاف ثروت می زنیم اما آب و آسایش دنیا، از آن شیرازی هاست! او معترض بود که چرا پولداران اصفهانی به مانند ثروتمندان شیرازی، عمل نمی کنند؟!

منظور نویسنده از ثروتمندان شیراز، اشاره ای مستقیم به خانواده بزرگ نمازی بود که در حوزه تجارت داخلی و خارجی شهره شرق عالم بودند. خانواده نمازی ها از دوره حکومت کریمخان زند در کار تجارت با چین و هند و مصر بودند و حتی یکی از اعضای خانواده آنان به  مقام وزیری تجارت جمال عبدالناصر رئیس جمهور فقید مصر رسید.

نمازی ها از قدیم الایام، خانواده ای اقتصادی و سیاسی بودند. جد بزرگ آنها( محمد جواد نمازی شیرازی مشهور به شیخ الشریعه اصفهانی) از علمای کوشنده سیاسی و ضد استعماری در دوره قاجاریه بود که علیه هر دو حکومت روس و انگلیس فتوای جهاد صادر کرد اما نمازی های دوره پهلوی دوم، عموما متحد حکومت بودند و به مقامات مهم حکومتی مثل سناتور و وزیر مشاور و عضویت اتاق بازرگانی رسیدند. یکی از آنها در هنگام واقعه سینما رکس آبادان، استاندار خوزستان بود. شاخه ای از نمازی ها، هنوز هم کمابیش در عرصه فعالیت های سیاسی کشور حضور دارند.

 حوزه فعالیت اقتصادی نمازی ها بسیار متنوع بود. در دوره قاجاریه به تجارت منسوجات، کتیرا و تریاک ایران به خارج مشغول بودند. ناگفته نماند که تریاک در آن زمان ماده ای قاچاق نبود و یکی از مهمترین محصولات صادراتی ایران به حساب می آمد. بعدها، کارخانه نساجی فخر رازی را پایه گذاری کردند. در دوره  پهلوی دوم کار واردات خودرو بیوک را انجام می دادند.

 تجارت خارجی آنها در «کمپانی شرق» انجام می شد اما ماندگارترین کار خانواده نمازی در صنعت بانکداری و راه اندازی «بانک انگلیس و ایران» و «بانک هنگ کنگ» بود که  بسیاری از این شرکت ها و بانک ها در سال 58 مصادر شدند و متمولین این خاندان از ایران رفتند.

در باره خانواده نمازی هم مثل اغلب خانواده های ثروتمند ایران، حرف و حدیث ها و قضاوت ها زیاد وجود اما به گمانم قضاوت نهایی را باید به خود مردم شیراز واگذار کرد. یک موضوع که در خصوص این خانواده غیر قابل انکار و کتمان است اینکه هیچ خانواده ایرانی به اندازه اینها در حوزه امور عام المنفعه و به قول امروزیها « مسئولیت اجتماعی» فعال نبودند.

نکته مهمتر اینکه، آنچه نمازی ها خرج آب و برق و بهداشت شیراز کردند، از جایی بیرون از شیراز و حتی بیرون از ایران بدست آورده بودند. به عبارتی، درست بر خلاف ثروتمندان و آقازاده های امروز ایران که پول غارت شده کشور را در کشورهای دیگر سرمایه گذاری می کنند، نمازی ها، ثروتی که بواسطه تجارتخانه ها و شرکت های کشتیرانی شان در هند و چین و هنگ کنگ و آمریکا بدست می آورند، صرف امور عمرانی کشور ایران می کردند.

در دوره قاجاریه یک قطعه زمین خود در چین را فروختند و یک نواخانه و یک دواخانه در شیراز ساختند. در جنگ جهانی اول که کشور دچار قحطی شده بود، محمد حسن نمازی، با استفاده از کشتی های خود از بنادر چین و برمه اقدام به واردات برنج و گندم و جو کرد و به بحران غذایی کشور پایان داد.

هم اکنون هم در خارج از ایران، نمازی ها از خانواده های ذینفوذ در انگلستان و آمریکا به حساب می آیند. سوزان نمازی( دختر محمد نمازی) همسر پیتروست ماکوت، سفیر انگلیس در آمریکاست و برادرش حسن از اعضا و تامین کنندگان مالی حزب دموکرات آموریکا به شمار می آید. همه اینها می توانستند بخشی از دیپلماسی عمومی ایران باشند اگر دستگاه سیاست خارجی ایران در مسیر ذاتی اش قرار می داشت.

تبار شناسی برادران نمازی:

نمازی ها خانواده گسترده ای هستند که باید حساب آنها را از هم جدا کرد. محمد علی تاجر نمازی شیرازی، دو پسر داشت به نام محمدحسن و محمد حسین نمازی که داستان این نوشته از ایشان آغاز می شود: محمد حسن پسری داشت به نام محمد نمازی که نابغه این خانوده بود و بیشتر فعالیت های نیکوکارانه شیرازی ها مربوط به ایشان است. محمد حسین پسری داشت به نام محمد مهدی نمازی که در زمان حکومت پهلوی دوم به مقامات بالای حکومتی رسید و سناتور شد و یکی از دلایل مصادره اموال نمازی ها در سالهای بعد از انقلاب،  به خاطر پیشینه سیاسی مهدی نمازی بود.

محمد حسن نمازی و فرزندش محمد نمازی

محمد حسن در شیراز به دنیا آمد و با وقوع جنگ اول جهانی برای پیشبرد امور تجاری به هنگ کنک رفت. در هنگ کنک به واسطه رونق فعالیت های تجاری، موفق به خرید دو فروند کشتی شد و به حمل و نقل بار و کالا به جنوب ایران، بصره و بمبئی می پرداخت. در شروع جنگ اول جهانی به خاطر هواداری مردم شیراز و کازرون از آلمانی ها، از سوی انگلیسی ها در معرض محدودیت تجاری و بحران غذا قرار گرفتند. محمد حسن که با انگلیسی ها بر سر مالکیت یکی از کشتی هایش دچار اختلاف شده بود، به حمایت از مردم شیراز برخواست و با انتقال گندم و برنج از طریق برمه و چین به رفع این بحران کمک کرد.درگیری او با انگلیسی ها باعث شد تا در پایان جنگ اول بخش زیادی از ثروتش را از دست بدهد. او در سال 1305 به ایران برگشت و در سال 1310 ( دوره حکومت رضا شاه) از دنیا رفت.

پسر او، محمد نمازی، مغز متفکر نمازهای شیراز بود که به واسطه پشتکار و خلاقیتش، نام این خانواده را پر آوازه کرد. محمد نمازی در سال 1275 شمسی در شهر شیراز به دنیا آمد و در سال 1303برای ادامه تحصیل به آمریکا رفت. وی بعد از پایان تحصیل، شغل خانوادگی یعنی تجارت را در پیش گرفت و مدت 20 سال در آمریکا به فعالیت تجاری مشغول شد. او در سال 1323 و مقارن جنگ جهانی دوم به ایران برگشت و در شیراز ساکن شد و به توسعه کارخانه نساجی فخر رازی، پرداخت    اما شرکت های کشتیرانی او همچنان در هنگ کنگ فعال بود.

از مهمترین اقدامات محمد نمازی تاسیس «بنگاه آب شیراز» و لوله کشی و تامین آب بهداشتی شیراز بود که به شهادت اغلب ناظران، نبود آب بهداشتی یکی از مهمترین دلایل بیماری در میان مردم شیراز و البته کل کشور بود. وی این پروژه را با هزینه شخصی و از محل فعالیت های نیکوکارانه خودش انجام داد. لوله کشی شهر شیراز باعث شد تا دیگر شهرهای بزرگ مثل تهران هم به فکر تامین آب لوله کشی و بهداشتی بیفتند.

دومین اقدام مهم محمد نمازی، تاسیس بیمارستان نمازی شیراز بود که در اواسط دهه 20 شمسی و از محل فعالیت های نیکوکارانه او تاسیس شد. برای این منظور یکی از بهترین باغهای شیراز به نام «باغ کفشگر» را خرید و بهترین تکنولوژی پزشکی روز دنیا را از آمریکا وارد کرد و حتی تعدادی از آمریکائیان ایران دوست را به عضویت هیات مدیره انجمن در آورد. برای نخستین بار در نزدیکی بیمارستان خانه های سازمانی ویژه پزشکان و پرستاران و پرسنل بیمارستان تاسیس کرد و در حا توسعه بیمارستان بود که در سال 1351 در گذشت.

محمد نمازی فعالیت های سیاسی عمده ای نداشت و فقط در سال 1334 مدتی به عنوان وزیر مشاور در کابینه حسین اعلاء انتخاب شد البته در سالهایی که در ژاپن فعالیت میکرد هوشنگ انصاری را تحت حمایت قرار داد که در آن زمان دانشجو بود و بعدها در دهه 1350 وزیر اقتصاد شد.  

محمدحسین نمازی و پسرش سناتور مهدی نمازی

فعالیت های خیریه محمدحسین نمازی فرزند دوم محمد علی تاجر نمازی بیشتر در حوزه آموزش و مدرسه سازی در همان شیراز متمرکز بود و در سال 1326 در گذشت اما پسری از او باقی ماند به نام مهدی نمازی که علائق تمام سیاسی داشت و در حکومت پهلوی دوم به مناصب بالا رسید و یکی از دلایل مصادر اموال نمازی ها در سالهای بعد از انقلاب شد.

مهدی نمازی در سال 1277 خورشیدی در شیراز به دنیا آمد و در ابتدا به همان شغل خانوادگی، یعنی تجارت مشغول بود و از ایران به آمریکا و اروپا کتیرا صادر می کرد. مدتی هم در کار واردات خودرو سواری بیوک بود.

او در سال 1309 تا 1314 عضو اتاق بازرگانی شیراز بود و در سال  1323 در  انتخابات اتاق بازرگانی ایران پیروز شد. در سال 1328 کاندیدای اتاق بازرگانی برای مجلس سنا شد  و در 10 سال بعد  به عنوان عضو اتاق بازرگانی تهران برگزیده شد.

مهدی نمازی، همچنین بین سالهای از دوره 1311 تا 1324 به مدت 5 دوره نماینده مردم شیراز در مجلس شورای ملی بود و در سال 1328 به عنوان سناتور انتخابی مجلس سنا برگزیده شد و چند دوره در همین منصب فعالیت کرد.  مهدی البته در حوزه فعالیت های آموزشی نیز حضور داشت و در برخی پروژه ها با پسر عمویش، محمد نمازی مشارکت داشت. تمام اموال سناتور مهدی نمازی بعد از انقلاب مصادره شد.