چگونه برانداز نباشیم؟

 ✅ دکتر حسین معین آبادی بیدگلی عضو هیات علمی دانشگاه کرمان  

🛑  بررسی سیر وقایع سیاسی و اجتماعی ایران در طول 500 سال گذشته یعنی از شکل گیری حکومت صفویه در سال 1501 میلادی تاکنون، الگوی تکرار پذیر چگونگی شکل گیری و فروپاشی نظام های سیاسی ایران به واسطه دو متغیر خارجی( نظام بین الملل) و داخلی(طبقات، گروه ها، فرهنگ سیاسی، ماهیت دولت و توسعه اقتصادی) را نشان می دهد. جان فوران در کتاب “مقاومت شکننده” توضیح می دهد که چگونه ایرانیان در نیم هزاره گذشته تلاش های فراوانی را برای توسعه، استقلال اقتصادی، دمکراسی، آزادی های مدنی، سیاست مستقل، انقلاب، ملی کردن نفت و مشروطه خواهی انجام داده اند اما شکست خورده اند. بررسی راز شکست ایرانیان و چرایی عدم موفقیت مقاومت ایشان، الگوی مناسبی برای جلوگیری از تکرار پارادایم شکست است. بر اساس تجربه تاریخی، وضعیت نظام جهانی، منافع قدرت های حاکم بر جهان، اقتصاد جهانی، تعامل یا رقابت میان ابرقدرت ها، شرایطی گاه مناسب و گاه نامناسب را برای سیاست ورزی ایرانیان فراهم کرده است. از سوی دیگر نیز، انقلاب ها و تحولات داخلی چه در سطح تشکیل دولت و چه در ارتباط با شکل گیری مقاومت های اجتماعی و سیاسی، وحدت زود هنگامی میان تمامی طبقات و گروه های اجتماعی ایران شکل گرفته و در طول حکمرانی نظام مستقر به واسطه عدم برآورده نشدن مطالبات، تمامی طبقات و گروه ها از دولت جدا شده و دولت ها تنها مانده اند و شرایط برای سقوط آنها فراهم شده است. برای اثبات این ادعا به ذکر چند مثال تاریخی برای یادآوری این شکست ها اشاره می شود. 

  1. صفویه با وجود قدرت فراوان و هماوردی با قدرت های جهانی همچون روسیه و عثمانی و قدرت  اقتصادی برابر با بریتانیا، با حمله لشگر چند هزار نفری محمود افغان فرو ریخت. صفویه با 220 سال حکمرانی، پس از گذشت هزار سال‌ از فتح ایران، طولانی ترین حکومت ایرانی بود. چرایی  شکست صفویه  را باید در وضعیت نظام جهانی همچون عدم استقبال از ابریشم ایرانی، رقابت های اقتصادی، انحصار در تجارت، وجود رقبای جدید در صحنه تولید جهانی از یک سو و کاهش حمایت داخلی از دولت صفویه از سوی دیگر دانست. علامه مجلسی به عنوان شیخ الاسلام حکومت، شرایط سختی را برای اقلیت های دینی غیر مسلمان، و مسلمانان غیر شیعه فراهم کرد. به علت چنین رفتارهایی، فرمانده گرجی لشگر صفوی قسم یاد کرد که هرگز از سلطنت صفویه و شاه سلطان حسین در حمله خارجی حمایت نخواهد کرد و زمانی که محمود افغان به نزدیکی اصفهان رسید و از او کمک خواستند، گفت: “قسم خود را نمی شکنم.” فروپاشی اقتصادی در اواخر دولت صفوی، تربیت شاه زادگان در حرمسرا، تحمیل مالیات فراوان بر مردم، راهزنی و ضعف دولت از جمله دلایل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی  داخلی …در چرایی فروپاشی دولت صفویه بود. 

  2. دولت قاجار با بیش از 130 سال حکمرانی نیز به علت دو عنصر داخلی و خارجی فرو پاشید. نفوذ روس و انگلیس در ایران و گرفتن امتیازات فراوان، قراداد 1907 و تقسیم حوزه نفوذ دو گانه در شمال و جنوب کشور، حمایت از گروه های مختلف داخلی و تحت الحمایه قرار دادن افراد، اعمال توطئه و جلوگیری از قدرتمند شدن دولت قاجار و در نهایت حمایت از رضا خان در انجام کودتا به واسطه انقلاب روسیه و فعال شدن انگلیس در ایران از جمله عوامل خارجی سقوط قاجارها بود. از دلایل داخلی این سقوط می توان به وضعیت معیشت مردم، فقدان عدالت قضایی، راهزنی، فقر و قحطی و مقایسه شرایط ایران با کشورهای همسایه همچون عثمانی و همچنین موفقیت ژاپن در شکست روسیه دانست. بی شک انقلاب مشروطه اتحاد تمامی ایرانیان بر علیه نظام مستقر بود و انگلستان هم به عنوان یک بازیگر جهانی در رقابت با روسیه از این انقلاب حمایت نمود و باعث پیروزی آن شد‌. 

  3. شکست انقلاب مشروطه علی رغم دستاوردهای بزرگ ش در تدوین قانون اساسی، تشکیل قوه قانونگذاری و محدود سازی قدرت بی پاسخگوی شاه، در خشم روسیه و اولتیماتوم به مجلس و به توپ بسته شدن آن از یک سو و تغییر سیاست انگلیس در عدم حمایت مجدد از مشروطه و تدوین ساز و کاری برای انجام کودتای اسفند 1299 بود. در حوزه داخلی نیز مشروطه تنها شد. دعوای اندیشگی میان مشروطه طلبان  و مشروعه خواهان، نااگاهی طبقات مختلف شهری و فقدان سواد کافی، رقابت های میان گروه های مختلف شهری و ایلات و عشایر و…باعث سقوط مشروطه اول و کودتای رضا خان میر پنج، فرمانده دیویزیون قزاق شد. 

  4. علی رغم 16 سال سلطنت رضا شاه و تلاش برای توسعه کشور، وجود رقابت قدرت های جهانی و نفوذ بر اقتصاد ایران، ورود آلمان به اقتصاد ایران و تبدیل شدن به اولین شریک اقتصادی  و ضعیف شدن واردات از انگلستان و  شوروی، و مقابله با زیاده خواهی بریتانیا در قراداد نفت دارسی، جنگ دوم جهانی و نیازهای استراتژیک متفقین، به عنوان عوامل موثر خارجی و فشار رضا خان بر روحانیت، اشراف زمیندار، نخبگان برآمده از انقلاب مشروطه همچون داور، مدرس، تیمورتاش، و تشکیل ارتش قوی و مصرف بیش از 40 درصد از بودجه کشور، به واسطه تحولات جهانی و تصمیم متفقین مبنی بر حمله به ایران، فقط سه روز مقاومت صورت گرفت و ارتش رضا خان فروپاشید و حمایت مردمی هم از او صورت نگرفت. 

  5. ملی شدن صنعت نفت و تلاش 16 ماهه مصدق در سیاست خارجی موازنه منفی نیز نتیجه ای جز شکست برای ایران به همراه نداشت. انقلاب نفت با وحدت موقت تمامی گروه ها و اقشار جامعه شروع شد و در نهایت با تنها ماندن مصدق به پایان رسید. اختلاف میان همفکران ش از جمله آیت الله کاشانی، مظفر بقایی و حسین مکی از یک سو و تعطیلی مجلس شورای ملی از سوی دیگر، همچنین ناتوانی دولت در تامین نیازهای عمومی و ناتوانی در پرداخت  حقوق کارکنان دولت به مدت 6 ماه، باعث جدا شدن تمامی اقشار اجتماعی از مصدق شد. عامل بین المللی هم در تحریم نفتی او، به قدرت رسیدن آیزنهاور جمهوری خواه در آمریکا و وینستون چرچیل در بریتانیا، طرح آژاکس به عنوان طرح مقدماتی کودتا علیه مصدق پذیرفته شد و نسخه نهایی آن بنام طرح چکمه توسط سیا به اجرا در آمد. شکست انقلاب نفت یکی دیگر از موارد پر تعداد شکست ایرانیان در استقلال خواهی و توسعه ملی بود. 

  6. انقلاب اسلامی و فروپاشی سلطنت پهلوی دوم نیز ناشی از تلفیق عوامل داخلی و بین المللی بود. حکومت استبدادی و مطلقه فردی باعث جدا شدن بازار از شاه، مخالفت روحانیت با غربی سازی کشور، جدا شدن طبقه متوسط از نظام به واسطه فقدان آزادی های سیاسی، مبارزه مسلحانه فدائیان اسلام، گروه های اسلامی، چریک های فدایی خلق و سازمان مجاهدین نشانه فروپاشی مشروعیت نظام پهلوی شد. پهلوی تلاش کرد تا در نظام دو قطبی حاکم بر جهان نوعی نظام سرمایه داری وابسته را بوجود آورد و شرایط را برای توسعه اقتصادی فراهم کند. در سطح نظام جهانی نیز وجود رقابت میان دو ابرقدرت شوروی و آمریکا و وابستگی یک جانبه شاه به امریکا، تلاش برای افزایش قیمت نفت و وجود نگرانی در غرب، ابتکار عمل ایران در اوپک، نگرانی شوروی از دادن پایگاه به امریکا در ایران و ورود ایران به جبهه ظفار و قلع و قمع چریک های مارکسیست عمان. از جمله عوامل خارجی موثر در تحولات سیاسی ایران بود.‌ بی شک شاه منتظر کمک آمریکا و غرب برای ماندگاری سلطنت ش بود اما کنفرانس گوادالوپ این امید را در شاه از بین برد. از نظر داخلی نیز وحدت تمامی طبقات و نیروهای اجتماعی علیه شاه شکل گرفت و باعث فروپاشی نظام سلطنتی در سال 1357 شد. 

 7.‌ با پیروزی انقلاب اسلامی ایران و تلاش برای استقلال سیاسی و گذار به عدم تعهد و استقلال در سیاست خارجی، بررسی سیر تحولات داخلی و خارجی دارای  نشانه های آشکاری مبنی بر تکرار الگوی تاریخی در عدم گذار ایرانیان به اهداف اقتصادی و سیاسی است. ضروری است به صورت آسیب شناسنانه به آنها پرداخته شود تا از تکرار این اتفاق جلوگیری شود. 

  از منظر بین المللی تشویق عراق به جنگ علیه ایران و چراغ سبز امریکا و حمایت نظامی شوروی و آمریکا از این کشور، حمایت نظامی، لجستیکی و انسانی بیش از 33 کشور از عراق، تحریم های یک جانبه امریکا نسبت به ایران، لغو برجام، محدودیت های اتحادیه اروپا علیه اشخاص و نهادهای دولتی، اخراج ایران از کمیسیون زن سازمان ملل، قطعنامه های شش گانه شورای امنیت در ارتباط با فعالیت های اتمی ایران، تهدید حمله نظامی به تاسیسات اتمی، محکومیت های حقوق‌ بشری در مجمع عمومی و شورای حقوق‌ بشر سازمان ملل متحد، حمایت سازمان های بین المللی از زندانیان سیاسی ایران و دادن جوایز و یادمان های مختلف، مطرح شدن وجود سلاح های ایرانی در جنگ روسیه و اکراین و بسیاری از اقدامات بین المللی دیگر نشانه شکل گیری مقاومت مجدد جامعه جهانی علیه ایران است. از سوی دیگر در سیاست گذاری داخلی نیز به واسطه آن که هیچ‌ انقلابی در کوتاه مدت نمی تواند مطالبات تمامی  طبقات و گروه ها را برآورده سازد باعث جدا شدن برخی گروه ها و اقشار از انقلاب اسلامی شد. با توجه به اتفاقات پاییز 1401 و مطرح شدن مطالبات جامعه تحت مضمون ” زن زندگی ازادی” و حمایت جهانی از این جنبش، توصیه هایی برای بهبود حکمرانی و گذار به وضعیت مطلوب ارائه می شود:

 الف: با هدف انتقال تمامی مطالبات به درون سیستم سیاسی، لازم است تمامی اقشار و گروه هایی که در طول 4 دهه گذشته از انقلاب اسلامی جدا شده اند به درون نظام سیاسی باز گردند. این مطالبات طیف وسیعی از اقتصاد، توسعه، دمکراسی، عدالت، برابری قومی، برابری دینی، توسعه متوازن و توسعه سیاسی را در بر می گیرد.

 ب: با توجه به واگرایی گروه های مختلف اجتماعی، اقدامات زود هنگام سیاسی همچون اعتبار دهی به نهادهای سیاسی، مدنی و اشخاص میانه رو ضروری است.

 ج: آزادی تمامی زندانیان سیاسی، لغو اعدام و بهبود رابطه دولت و جامعه در دستور کار قرار گیرد.

 د: اصلاحات قانون اساسی و قوانین موضوعه در برابری زنان و مردان و استقلال نهادهای قضاییه، مقننه و مجریه در دستور کار قرار گیرد. نظارت استصوابی مورد تجدید نظر قرار گیرد تا شٱن صندوق رای احیا شود.

 چ: پس از ایجاد وحدت و انسجام در داخل و بهبود رابطه دولت و جامعه با هدف ارتقای مثبت در روابط خارجی اقدام گردد و از منطقه خاورمیانه و کشورهای همسایه تا نظام جهانی، تغییراتی در سیاست خارجی اعمال گردد و روابط میان ایران و کشورهای جهان عادی گردد.

 امید است این توصیه ها بتواند از تکرار الگوی تلفیق نارضایتی داخلی و فشار بین المللی بر ایرلن جلوگیری کند و انقلاب اسلامی بتواند آرزوی تاریخی ایرانیان برای استقلال سیاسی، توسعه اقتصادی و کشوری تاثیر گذار در عرصه بین المللی را جامه عمل بپوشاند