محسن هشترودی یکی از 200 ریاضی دان برتر جهان

محسن هشترودی در سال 1286 خورشیدی، در شهر هشترود زاده شد. بسیار زود به همراه خانواده به تهران آمد و در دبستان و دبیرستان‌های اقدسیه، سیروس و دارالفنون درس آموخت. در سال 1307 خورشیدی، به همراه گروهی از جوانان برای درس‌آموختن در رشته‌ی مهندسی از سوی وزارت فواید عامه به اروپا فرستاده شد. سفر علمی او تا سال 1308 خورشیدی، ادامه یافت و سپس به ایران بازگشت و در دانشسرای عالی درس ریاضیات خواند. هشترودی شاگرد اول دانشسرا شد و به همین سبب او را در سال 1311 دوباره به اروپا فرستادند. هشترودی در دانشگاه سوربن پاریس در رشته‌ی ریاضیات شاگرد ممتاز شد و بسیار زود مدرک دانشگاهی خود را به‌دست آورد. او در جایگاه نخست امتحانات آنالیز عالی دانشگاه سوربن جای گرفت و از همان دانشگاه دکترای ریاضی را دریافت کرد.

هشترودی در بازگشت به ایران، ریاضیات، فلسفه و ادبیات را در دانشگاه‌ها و دانشسراها درس می‌گفت. در همان زمان و چندی پس از آن کرسی مکانیک تحلیلی گروه آموزش ریاضی دانشگاه تهران به وی سپرده شد. هشترودی در سال 1329 در کنگره‌ی جهانی ریاضی‌دانان در دانشگاه هاروارد به عنوان نماینده‌ی ایران باشنده بود. در این کنگره به گفت‌وگو با انیشتین، فیزیک‌دان بزرگ جهانی، پرداخت و با او دیدار کرد.

هشترودی در بازگشت به میهن (1330 خورشیدی) به فرنشینی دانشگاه تبریز برگزیده شد. از آن سال‌ به این‌سو، در چندین کنگره و همایش جهانی و نیز کنگره‌های ایرانی باشنده بود؛ مانند: کنگره‌ی بین‌المللی ریاضی‌دانان در آمستردام، کنگره‌ی طوسی در دانشگاه تهران، کنگره‌ی ریاضی‌دانان در پاریس، کنگره‌ی ریاضی‌دانان ادینبورگ انگلستان و دیدار با برتراند راسل، فیلسوف پُرآوازه و چندی کنگره و همایش علمی دیگر.

پروفسور هشترودی در سال 1348 بازنشسته شد. اما دست از کوشش‌های علمی نکشید و در چندین کنگره‌ی ریاضی جهانی دیگر باشنده بود. سرانجام این استاد گرانقدر در 13 شهریورماه 1355 خورشیدی، در پیِ سکته‌ی قلبی درگذشت.
آنچه هشترودی در گذر زندگی انجام داد، پژوهش و مطالعه بود. هشترودی هیچ‌گاه دست از این کار نکشید و همواره در حال آموختن بود. او استاد روش‌های ریاضی، آمار ریاضی، نظریه‌ی اعداد و جبر، معادلات دیفرانسیل و مکانیک کوانتیک بود.

با آنکه رشته‌ی تخصصی هشترودی ریاضیات بود، اما به شعر نیز دل‌بستگی بسیار داشت و از میان شاعران امروزی شعرهای فریدون توللی را بسیار دوست می‌داشت و بارها می‌خواند. به همان اندازه هم به آثار داستانی توجه داشت. دوستی او با صادق هدایت، صادق چوبک و بزرگ علوی که هر سه از بزرگان ادبیات داستانی ایران بودند، سبب شده بود که آثار داستانی را بخواند. او به‌ویژه داستان بلند «بوف کور» هدایت را ستایش می‌کرد و آن را «اثری بی‌همتا» می‌دانست.

پروفسور هشترودی زبان‌های فرانسه، انگلیسی، روسی، عربی و ترکی اسلامبولی را می‌دانست و چنان تسلطی بر زبان فرانسه داشت که می‌توانست به این زبان شعر بسراید. برخی از کتاب‌های او عبارتند از: اخترهای متناوب؛ بنیان ریاضیات جدید؛ نظریه اعداد؛ سیر اندیشه‌ی بشر؛ فضای چهاربُعدی دوایر؛ خیام ریاضی‌دان شاعر یا شاعر ریاضی‌دان و چندین کتاب دیگر.

درباره‌ی پروفسور هشترودی گفته‌اند که او دانشمندی فروتن، دل‌بسته‌ی اندیشه‌ورزی، نوجو و خدمتگزار دانش و هنر بود. بی‌ریا سخن می‌گفت و آنچه را درست می‌دانست و می‌دید بر زبان می‌آورد.

کوشش‌های فرهنگی

هشترودی مهارت زیادی در بیان اصول و پدیده‌های علمی و فناوری‌های جدید به زبان ساده داشت، و با نوشته‌ها و سخنرانی‌های خود می‌توانست با قشر بزرگی از جامعه ارتباط برقرار کند و مفاهیم اصلی دانش و فناوری را به آنان منتقل نماید. به فلسفه، شعر و موسیقی علاقه زیادی داشت و خود نیز اشعاری سرود.

هشترودی از پیشروان تفکر انتقادی در ایران بود. او تاکید زیادی بر اهمیت علوم پایه داشت تا جایی که شاخه‌های دیگر دانش مانند علوم اجتماعی و علوم انسانی را بی‌اهمیت و غیرعلمی می‌خواند. در همین حال فلسفه، هنر و عرفان را مکمل علم می‌دانست. وی اعتقاد داشت که «علم» تنها نوع ارزشمند دانش، «هنر» نگاهی ظریف به زندگی، و «فلسفه» غایت معرفت‌شناسی است، و هیچ‌یک بدون نوآوری و اصالت ارزشی ندارند.

پژوهش‌های علمی

تخصص هشترودی در زمینه هندسه دیفرانسیل بود. مهمترین اثر علمی نگاشته شده توسط محسن هشترودی، پایان‌نامه دکترای او در زمینه هندسه دیفرانسیل است، که در آن یکی از مدل‌های ریاضی استادش (الی کارتان) را تعمیم داد که امروزه به نام «التصاق هشترودی» (Hachtroudi Connection) شناخته می‌شود. او در طول زندگی حرفه‌ای در ایران چند مقاله کوتاه علمی نیز منتشر کرد. جدای از پژوهش علمی، هشترودی به عنوان یک متفکر منتقد و ریاضیدان نامدار ایرانی، دارای اهمیت نمادین و شخصیتی اثرگذار در جامعه علمی معاصر ایران بوده است.

در گفته‌های دیگران

پرویز شهریاری

پرویز شهریاری دربارهٔ محسن هشترودی گفته است: «نخستین بار که استاد را شناختم در دانشگاه تهران بود که به عنوان دانشجو در کلاس درس او حاضر شده بودم. وقتی که از کلاس بیرون آمدم، به واقع دگرگون شده بودم. پس به این ترتیب هم می‌شود درس داد، پس می‌توان معلم ریاضی بود ولی روح و ذهن دانشجو را چنان افسون کرد که او در برابر شرف انسانی و دانش عام و همه جانبهٔ استاد، از طرفی، خود را کوچک احساس کند و از طرفی دیگر، پُر از شوق و امید شود. درس استاد درس انسانیت و درست اندیشیدن بود و آدمی را در دنیایی از شوق و شگفتی فرو می‌برد… به راحتی و بی‌پروا حرف می‌زد و بدون اینکه برای هر مجلسی شان جداگانه‌ای قایل باشد، آنچه در دل داشت بیرون می‌ریخت و هرگز فراموش نمی‌کنم لحظاتی را که در پایان نخستین کنفرانس معلمان ریاضی که در دانشگاه پَهلوی شیراز تشکیل شده بود، نیم ساعتی صحبت یا دقیقتر بگویم درددل می‌کرد و تقریباً همه همراه او می‌گریستند.»

منوچهر آتشی

به نوشته منوچهر آتشی، نقشی که هشترودی در ادبیات معاصر ایران داشت، همان نقشی است که برتراند راسل در ادبیات انگلیسی داشت البته با معیاری کوچکتر. وی دراین باره گفته است: «محسن هشترودی دارای درجه دکترای ریاضیات از نخستین دانشجویان ایرانی بود که همزمان با اجتهاد در رشته‌های فیزیک و ریاضی، دارای شناخت عمیق از هنر و ادبیات و نقاشی نو بود و وقتی وارد محافل روشنفکری ایران شد به عنوان قطبی برای رفع و رجوع دشواری‌های مسایل و مباحث فکری شناخته شد. تلاش هشترودی بیشتر وقف این بود که رابطه زنده و آشکار بین هنر و دانش تازه را کشف نموده و به آگاهی پژوهندگان برساند.»

امیرحسین آریان‌پور

امیرحسین آریان‌پور نوشته است: «هشترودی مشاغل غیر دانشگاهی را به هیچ نمی‌گرفت و به ندرت به مجالس بزرگان پا می‌نهاد. زندگی ساده‌ای داشت. پس از ساعات تحقیق و تدریس با دوستانش شطرنج بازی می‌کرد، به موسیقی گوش فرا می‌داد و داستان می‌خواند. در برابر فشارهای کشندهٔ روزگار —فقر ظاهری و باطنی جامعه، مرگ فرزند، و پیری— به هنر پناه می‌برد و از بازخوانی غزل‌های حافظ آرامش می‌یافت و با سرودن شعرهای لطیف سبک بار می‌شد. با این وصف گاهی دامنش از دست می‌رفت و کارش به شَطح می‌کشید.»

تالیفات

کتاب‌ها

جهان اندیشه، دانش و هنر

نظریه اعداد

سایه‌ها (مجموعه شعر)

سیر اندیشه بشر

از مکانیک کلاسیک تا مکانیک کوانتیک

مقاله‌ها

واقعیت فیزیکی جهان از نظر نسبیت انیشتین

خیام یا شاعر ریاضیدان

کلمات کلیدی: زندگینامه | مشاهیر ایران | پروفسور محسن هشترودی | ریاضی دان ایرانی | مشاهیر و شخصیت ها