پاکروان رئیس ساواک گفت: من هم وقتی رفتم بنزین بزنم دیدم قیمت بنزین دو برابر شده !

طبق قانون تصویب بالا بردن نرخ فرآورده های نفتی با شورای عالی نفت بود. جلسه شورای عالی نفت به این منظور در شرکت ملی نفت ایران تشکیل شد. من به عنوان وزیر اقتصاد نایب رئیس این شورا بودم و وزیر دارائی یعنی امیرعباس هویدا رئیس بود.

 خوب به خاطر دارم که دکتر اقبال مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، خیلی صریح و دلسوزانه به ما گفت که در عالم دولتخواهی من به شما توصیه می کنم این کار را نکنید. این کار خطا است. شما شب زمستان نمی توانید نرخ فرآورده های نفتی را به این صورت بالا ببرید. این تحمیل خیلی بزرگی است برای مردم معمولی، که نفت هم وسیله گرمای آنها است و هم وسیله پخت و پز.

از این گذشته، بهای بنزین از طریق تاثیر برنرخ کامیون و اتوبوس در رفت و آمد مردم نقش بزرگی را بازی می کند. ما البته در عالم تئوری های اقتصادی خودمان بودیم که اثر این کار در مجموع در می آید مثلا فلان درصد فلان قدر، و بنابراین ناچیز است و اثر آن طوری نمی گذارد. استدلالی که ما می کردیم، از نظر تئوری خیلی بی ربط نبود. ولی دوبرابر شدن قیمت فرآورده های نفتی از نظر روانی روی مردم خیلی اثر می گذاشت.

روز بعد مردم که رفتند جلوی پمپ بنزین دیدند که نرخ بنزین دوبرابر شده. خوب به خاطر دارم که سرلشکر پاکروان که رئیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور بود، گفت من می خواستم به جائی بروم و راننده ام را فرستادم که ماشین را بنزین پُر کند و بعد بیاید مرا ببرد.

برگشت و سراسیمه به من گفت نرخ بنزین دوبرابر شده. من که رئیس ساواک بودم هیچ خبر نداشتم که شما چنین کاری می خواهید بکنید. شما به چه حسابی رفتید این برنامه را انجام دادید که زندگی همه مردم را مغشوش می کند. یعنی می خواهم بگویم در این حد همه مخالفت می کردند و دکتر اقبال در آن روز واقعا آخرین نصیحت دلسوزانه ای را که یک مقام بالای دولتی می توانست بکند به ما کرد، ولی به آن توجه نکردیم.

 البته پشت سر آن واکنش خیلی شدیدی در همه جا بود. قیمت ها به صورت غیرمعقولی گرایش به سوی بالا رفتن پیدا کرد و تظاهراتی شد و اعتصاباتی شروع شد بین تاکسیرانان و غیره. دولت در وضع بحرانی خیلی بدی قرار گرفت و یکی دو هفته بعد ناچار شدیم قیمت ها را برگردانیم تقریبا به نرخ پیشین خودش. یعنی مثلا بنزین را گمان می کنم بالا بردیم ولی یک مقدار خیلی کمی، خاطرم نیست، دهشاهی یا یک ریال و دهشاهی. یک چنین چیزی بالا بردیم. نفت سفید که برای مصرف خانگی مردم خیلی مهم بود را به نرخ پیشین خودش برگردانیم.

درسی که این جریان به ما داد این بود که یک مرتبه چشممان باز شد که شما که نظر مردم را در باره امور نمی خواهید، نمی بایست توقع داشته باشید که این مردم در برابر هرکاری که شما می کنید ساکت بنشینند. بنابراین یا با مردم مسائل تان را در میان بگذارید و مثلاً بگویید ما الان گیر کرده ایم و فلان هزینه ها را باید بکنیم و تنها راه این است که قیمت فرآورده های نفتی را بالا ببریم و 6 ماه هم در این مورد بحث کنید و همه را آماده کنید و بعد نرخ ها را بالا برید، یا این که اگر با مردم نمی خواهید بحث بکنید، به آنها اجازه صحبت نمی دهید، به عبارت دیگر به دموکراسی یا اعتقاد ندارید یا نظام شما نظام دموکراتیک نیست، باید متوجه باشید که واکنش مردم واکنش معمولی نیست.

 واکنش خیلی تندی خواهد بود. ما گمان می کردیم که چون اعلیحضرت قدرت دارند، هرکاری را می توانند بکنند. ولی در واقع این قدرت در یک چهارچوب مشخصی می توانست کار بکند و برپایه فرضیاتی، که یکی از آنها این بود که شاه هم یک کاری نمی کند که به زندگی روزمره مردم لطمه وارد بیاید، آن هم در مقیاس سراسرکشور. چون فرآورده های نفتی همه را در گیر می کرد.

این برای ما یک درسی بود. تا یک حدودی هم چشم همه را باز کرد و متوجه شدیم که هرکاری دلمان بخواهد نمی توانیم بکنیم. از این گذشته، متوجه شدیم اصولا در این طور کارها شما وقتی که می خواهید به هر دلیلی برای نظام اقتصادی خودتان، با توجه به تقدم هائی که تعیین شده، ترتیب تازه ای بدهید، این کارها را باید تدریجی انجام بدهید.

 بعدا، بارها من در این باره فکر کردم که اگر ما می آمدیم و مثلا در همان موقع بنزین سوپر را در بازار به نرخ یک تومان هر لیتر می فروختیم و بعد بنزین معمولی را کم کم نایاب می کردیم، هیچ کس حرفی نمی زد.

اما آن که شما یک دفعه شب بخوابید صبح بلند شوید قیمت همان بنزین را دوبرابر بکنید خوب مردم ساکت نمی‌نشینند. این یک تجربه بدی بود.